मातातीर्थ औँसी र नेपाली समाजमा यसको बहुआयामिक महत्त्व: एक विस्तृत अनुसन्धानात्मक प्रतिवेदन

मातातीर्थ औँसी र नेपाली समाजमा यसको बहुआयामिक महत्त्व: एक विस्तृत अनुसन्धानात्मक प्रतिवेदन

१. प्रस्तावना तथा ऐतिहासिक पृष्ठभूमि नेपाली सांस्कृतिक, सामाजिक र लौकिक परिवेशमा मातृत्व र मातृसत्तालाई सर्वोच्च आदर, सम्मान र आस्थाका साथ हेर्ने परम्परा अनादिकालदेखि चलिआएको छ। नेपाली हिन्दू परम्परा र समाज दर्शनअनुसार आमालाई सृष्टिको मूल आधार, जीवनको पहिलो गुरु र साक्षात् देवीको रूपमा पुजिन्छ। वर्षभरि नै आमाप्रति अगाध श्रद्धाभाव राखिए तापनि नेपाली पञ्चाङ्ग र चन्द्रमासमा आधारित […]

Continue Reading
नेपालका पवित्र मन्दिरहरू: इतिहास, पूजा अभ्यास, पर्व, ध्यान र आध्यात्मिक अनुभव

नेपालका पवित्र मन्दिरहरू: इतिहास, पूजा अभ्यास, पर्व, ध्यान र आध्यात्मिक अनुभव

नेपाल धार्मिक, सांस्कृतिक, र ऐतिहासिक दृष्टिले धनी राष्ट्र हो। यहाँका पवित्र मन्दिरहरू केवल वास्तुकला र प्राकृतिक सुन्दरता मात्र होइन, नेपाली जनताको आध्यात्मिक जीवनको केन्द्र पनि हुन्। यी मन्दिरहरूले हजारौं वर्षदेखि श्रद्धालुहरूको जीवनमा धार्मिक मार्गदर्शन, आध्यात्मिक चेतना र सामाजिक संस्कारको भूमिका खेलेका छन्। नेपालका प्रसिद्ध मन्दिरहरू जस्तै पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, चाङ्गु नारायण, मनकामना र हनुमान ढोकाले देशको […]

Continue Reading
पूजा, दशैं र अन्य संस्कारहरूमा टीकाको महत्व

पूजा, दशैं र अन्य संस्कारहरूमा टीकाको महत्व

प्रतीकात्मक अर्थ, धार्मिक भाव र सांस्कृतिक मूल्य टीका धार्मिक तथा सामाजिक जीवनमा प्रयोग गरिने सबैभन्दा अर्थपूर्ण र देखिने संस्कारमध्ये एक हो। पूजा, चाडपर्व र जीवनका विभिन्न संस्कारहरूमा निधारमा लगाइने टीकाले आशीर्वाद, सुरक्षा, आध्यात्मिक शक्ति र सामाजिक सम्बन्धलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। साधारण देखिए पनि यसको अर्थ गहिरो छ, जसले व्यक्तिलाई देवी–देवतासँग, परिवारको परम्परासँग र समुदायको मूल्यसँग जोड्छ। […]

Continue Reading
शिवरात्रि दिनमा होइन, राति किन मनाइन्छ?

शिवरात्रि दिनमा होइन, राति किन मनाइन्छ?

भूमिका: शिवरात्रिको मौलिक पहिचान महाशिवरात्रि हिन्दू परम्पराको एक अत्यन्त गहिरो अर्थ बोकेको पर्व हो। नेपालजस्तो शैव संस्कृति बलियो रहेको समाजमा यो पर्व धार्मिक मात्र नभई दार्शनिक र सांस्कृतिक रूपमा पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। अन्य धेरै पर्वहरू दिनको उज्यालो समयमा उत्सव, रमाइलो र सामाजिक जमघटसँग जोडिएर मनाइन्छन्, तर शिवरात्रि यसको ठीक विपरीत मौनता, संयम र आत्मचिन्तनको […]

Continue Reading
महाशिवरात्रि: नेपालको महत्व, परम्परा, कथा र आध्यात्मिक अभ्यासहरू

महाशिवरात्रि: नेपालको महत्व, परम्परा, कथा र आध्यात्मिक अभ्यासहरू

सारांश महाशिवरात्रि, जसको अर्थ “शिवको महान् रात्रि” हो, हिन्दू धर्मको अत्यन्तै पवित्र पर्व हो। यो भगवान् शिवलाई समर्पित छ र नेपाल तथा भारतभरि भक्तिपूर्वक मनाइन्छ। पर्वले शिव र शक्ति (पार्वती) को ऐक्य, आत्मशुद्धि, र आध्यात्मिक जागरणको प्रतिनिधित्व गर्छ। उपवास, रातभर जागरण, पूजा र भक्ति भावसहित मनाइने महाशिवरात्रिले धार्मिक मात्र होइन, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्त्व पनि […]

Continue Reading
नेपाली परम्परामा अमावस्या र पूर्णिमा: धार्मिक विधि, ज्योतिषीय अर्थ, र सांस्कृतिक विश्वास

नेपाली परम्परामा अमावस्या र पूर्णिमा: धार्मिक विधि, ज्योतिषीय अर्थ, र सांस्कृतिक विश्वास

अमावस्या र पूर्णिमा नेपाली धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनका अत्यन्त महत्वपूर्ण चन्द्र अवस्थाहरू हुन्। यी तिथिहरू केवल पञ्चाङ्गमा अंकित मिति मात्र होइनन्, बरु नेपाली समाजको संस्कार, पूजा–पाठ, व्रत, पितृ सम्मान, ध्यान, र सामूहिक जीवनशैलीसँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। नेपालमा विकसित हिन्दू र बौद्ध परम्पराले अमावस्या र पूर्णिमालाई ऊर्जा सन्तुलन, मानसिक अवस्था, र आध्यात्मिक शुद्धताको विशेष समयका […]

Continue Reading
नेपालका कर्मकाण्ड र चाडपर्वमा चन्द्राबस्थाहरूको प्रभाव: तिथिको सांस्कृतिक तथा ज्योतिषीय महत्व

नेपालका कर्मकाण्ड र चाडपर्वमा चन्द्राबस्थाहरूको प्रभाव: तिथिको सांस्कृतिक तथा ज्योतिषीय महत्व

सारांश:तिथि, चन्द्रमा र सूर्यबीचको कोणीय दूरीका आधारमा निर्धारण गरिने समय इकाइ हो, जसले नेपालको धार्मिक कार्य, चाडपर्व, व्रत, पूजा, तथा दैनन्दिन संस्कारका निर्णयमा गहिरो प्रभाव पार्छ। नेपाली समाजमा तिथिलाई समयको वैज्ञानिक मानक मात्र नभई मन–ऊर्जा, प्रकृति, र आध्यात्मिक चेतना समायोजन गर्ने खगोलीय मापकका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। 1. तिथि के हो? तिथि चन्द्रपाञ्चाङ्गको मूल आधार हो। […]

Continue Reading
नेपालका पर्व–उत्सव र तिनका विधिहरूको महत्व बुझ्दै

नेपालका पर्व–उत्सव र तिनका विधिहरूको महत्व बुझ्दै

नेपाल बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक, र बहुधार्मिक देश हो। यहाँ १२५ भन्दा बढी जातजाति, भाषा, र सांस्कृतिक समूहहरू बस्छन्। यी विभिन्न समुदायका आफ्नै चाडपर्व, उत्सव, र संस्कारहरू छन्, जसले नेपालको सांस्कृतिक विविधता झल्काउँछ। चाडपर्वहरू केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइनन्, तर सामाजिक एकता, पारिवारिक सम्बन्ध, र सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीक पनि हुन्। नेपालमा प्रत्येक चाडपर्वसँग विशेष कथा, पूजा पद्धति, […]

Continue Reading
गुरिया पर्व: समुदाय र परम्परा

गुरिया पर्व: समुदाय र परम्परा

परिचयगुरिया पर्व नेपालका विभिन्न जाति र समुदायमा मनाइने एक महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो। विशेष गरी तराई र मधेशका क्षेत्रमा यो पर्व बालबालिकालाई केन्द्रित गर्दै मनाइन्छ। गुरिया पर्वले सामाजिक सम्बन्ध, सांस्कृतिक पहिचान, र परम्परागत मूल्यहरूको प्रचार गर्ने माध्यमको रूपमा कार्य गर्दछ। यस पर्वको मुख्य उद्देश्य बालबालिकामा सामाजिक, सांस्कृतिक, र धार्मिक चेतना विकास गर्नु हो। बच्चाहरू यस […]

Continue Reading
एकादशी उपवास दैनिक जीवनमा: गर्नु र नगर्नु पर्ने कुरा

एकादशी उपवास दैनिक जीवनमा: गर्नु र नगर्नु पर्ने कुरा

परिचयएकादशी हिन्दू धर्मको अत्यन्त पवित्र दिन हो, जसलाई भगवान् विष्णुको उपासना र आत्मसंयमको प्रतीकका रूपमा मानिन्छ। प्रत्येक महिनामा दुई पटक—शुक्ल पक्ष र कृष्ण पक्षको ११औँ दिन—एकादशी पर्छ। पुराणहरूमा उल्लेख छ कि एकादशी व्रत पालन गर्दा शरीर, मन र आत्मा तीनवटै शुद्ध हुन्छन्। यस दिनको उपवासले पाप क्षय हुन्छ, मानसिक शक्ति बढ्छ र मोक्ष प्राप्तिमा सहयोग […]

Continue Reading