सोह्र श्राद्ध, जसलाई पितृ पक्ष पनि भनिन्छ, केवल एक कर्मकाण्ड मात्र होइन, यो हाम्रा दिवङ्गत पूर्वजहरूप्रति श्रद्धा, सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने एक महान् अवसर हो। यो समयमा पितृहरू पृथ्वी लोकमा आफ्ना सन्ततिको घरमा आउँछन् र उनीहरूबाट जल र अन्नको आशा गर्छन् भन्ने शास्त्रीय मान्यता छ । उहाँहरूलाई तृप्त पार्दा परिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि छाउँछ भन्ने विश्वास गरिन्छ। तर, यो पवित्र अवधिमा के गर्ने, के नगर्ने भन्ने विषयमा धेरैको मनमा जिज्ञासा हुन सक्छ। आउनुहोस्, ती सामान्य जिज्ञासाहरूलाई सरल भाषामा बुझौँ।
१. मैले कुन दिन श्राद्ध गर्ने? आफ्नो तिथि कसरी थाहा पाउने?
सोह्र श्राद्धको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको सही तिथिमा श्राद्ध गर्नु हो। यसलाई पत्ता लगाउने तरिका एकदमै सरल छ:
- मृत्यु तिथिलाई आधार मान्नुहोस्: तपाईंको जुन पितृ (बुवा, आमा, हजुरबुवा, हजुरआमा) को श्राद्ध गर्नुपर्ने हो, उहाँको निधन जुन चन्द्रमाको तिथिमा भएको थियो, सोह्र श्राद्धको त्यही तिथिमा श्राद्ध गर्नुपर्छ । उदाहरणका लागि, यदि कसैको निधन ‘पञ्चमी’ तिथिमा भएको हो भने, सोह्र श्राद्धको पञ्चमी तिथिमा उहाँको श्राद्ध गरिन्छ, चाहे त्यो शुक्ल पक्षमा होस् वा कृष्ण पक्षमा ।
- तिथि थाहा नभए के गर्ने?: यदि कुनै कारणवश आफ्ना पितृको मृत्यु-तिथि थाहा छैन भने, सोह्र श्राद्धको अन्तिम दिन, अर्थात् आश्विन कृष्ण पक्षको औँसीमा श्राद्ध गर्न सकिन्छ । यस दिनलाई ‘सर्वपितृ अमावस्या’ भनिन्छ र यस दिन गरिएको श्राद्धले सबै पितृहरूलाई तृप्ति दिन्छ भन्ने विश्वास छ।
२. श्राद्धको दिन के-के गर्नुपर्छ?
श्राद्धको दिन मुख्यतया तीनवटा कार्यहरू गरिन्छ: तर्पण, पिण्डदान र ब्राह्मण भोजन।
- तर्पण: शुद्ध जलमा कालो तिल, जौ र कुश राखेर पितृहरूलाई जल अर्पण गर्ने विधिलाई तर्पण भनिन्छ । यो पितृहरूको तिर्खा मेटाउने माध्यम हो।
- पिण्डदान: जौको पिठो, घिउ, मह, दूध आदि मिसाएर बनाइएको डल्लो (पिण्ड) पितृहरूलाई अर्पण गरिन्छ। यो उहाँहरूका लागि भोजन हो र यसले उहाँहरूलाई ऊर्जा र शान्ति प्रदान गर्छ।
- ब्राह्मण भोजन: श्राद्धको कर्म गराउने ब्राह्मणलाई श्रद्धापूर्वक भोजन गराइन्छ र यथाशक्य दान-दक्षिणा दिइन्छ । ब्राह्मणमार्फत पितृहरूले भोजन ग्रहण गर्छन् भन्ने मान्यता छ।
यी कर्महरू आफैँलाई आउँदैन भने योग्य गुरु-पुरोहितलाई बोलाएर विधिपूर्वक सम्पन्न गर्नुपर्छ ।
३. सोह्र श्राद्धमा के-के बार्नुपर्छ? (के गर्ने, के नगर्ने)
यो अवधिमा श्राद्धकर्ता र परिवारले शारीरिक र मानसिक रूपमा शुद्ध रहनुपर्ने भएकाले केही नियमहरू पालना गर्नुपर्छ:
के गर्ने?
- सात्विक भोजन: पितृ पक्षभरि नै शुद्ध र शाकाहारी (सात्विक) भोजन ग्रहण गर्नुपर्छ ।
- नित्य स्नान र तर्पण: सम्भव भएसम्म सोह्रै दिन स्नान गरी दक्षिण दिशामा फर्केर पितृहरूलाई जल (तर्पण) दिनु अत्यन्त उत्तम मानिन्छ ।
- श्रद्धा र सम्मान: परिवारमा शान्त र सम्मानजनक वातावरण बनाउनुपर्छ। पितृहरूलाई श्रद्धापूर्वक सम्झनुपर्छ।
के नगर्ने?
- तामसिक भोजन: यी सोह्र दिन माछा-मासु, मदिरा, लसुन, प्याज जस्ता उत्तेजक र तामसिक भोजन पूर्ण रूपमा वर्जित छ ।
- बार्नुपर्ने अन्य खानेकुरा: शास्त्रहरूअनुसार मुसुरोको दाल, चना, रहर, भन्टा, गाजर, लौका जस्ता केही तरकारी र अन्नहरू पनि खानु हुँदैन ।
- माङ्गलिक कार्य: यो अवधिमा विवाह, व्रतबन्ध, गृहप्रवेश जस्ता कुनै पनि शुभ वा माङ्गलिक कार्यहरू गरिँदैन ।
- नयाँ किनमेल र लगानी: घर, गाडी, सुन जस्ता नयाँ वस्तुहरू किन्नु वा नयाँ व्यापार सुरु गर्नु अशुभ मानिन्छ ।
- कपाल र नङ काट्ने: श्राद्ध गर्ने व्यक्तिले श्राद्धकै दिन कपाल, दाह्री र नङ काट्नु हुँदैन । श्राद्धको अघिल्लो दिन नै शुद्ध हुनुपर्छ ।
४. पूजा कोठामा घण्टी बजाउन र नित्य पूजा गर्न हुन्छ कि हुँदैन?
यो धेरैको साझा जिज्ञासा हो। यसमा स्पष्ट हुनु जरुरी छ:
- घण्टी नबजाउनुहोस्: श्राद्ध पितृहरूको पूजा हो, देवताहरूको होइन। घण्टीको ध्वनि उत्सव र देवताहरूको आह्वानसँग सम्बन्धित छ। श्राद्ध गम्भीर र शान्त वातावरणमा गरिने कर्म भएकाले यसमा घण्टी बजाउनु वर्जित मानिन्छ।
- नित्य पूजा गर्न हुन्छ: तपाईंले आफ्नो घरको पूजा कोठामा गर्ने दैनिक (नित्य) पूजालाई रोक्नु पर्दैन। तर, श्राद्धको दिनमा नित्य पूजाबाहेक अन्य कुनै विशेष यज्ञ, अनुष्ठान वा कामना पूजाहरू गर्नु हुँदैन । श्राद्ध आफैँमा एक प्रमुख कर्म हो, त्यसैले त्यस दिन अन्य ठूला पूजापाठ गरिँदैन।
५. बुवा-आमा जीवित हुनेले श्राद्ध वा बार्ने काम गर्नुपर्छ?
यो अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो। शास्त्रअनुसार:
- श्राद्ध कसले गर्ने?: सामान्यतया, जसको पिता जीवित हुनुहुन्छ, उसले आफ्ना हजुरबुवा-हजुरआमाको लागि पार्वण श्राद्ध (सोह्र श्राद्ध) गर्नु पर्दैन। यो कर्तव्य जीवित पिताले आफ्ना पितृहरूका लागि पूरा गर्नुहुन्छ । छोराले सहयोगीको भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ।
- अपवाद: यद्यपि, पिता जीवित भए पनि छोराले आफ्नो मातृकुल (मावलीतर्फ) का हजुरबुवा (मामाघरको बाजे) को श्राद्ध भने गर्न सक्छ, जसलाई “मातामह श्राद्ध” भनिन्छ ।
- बार्ने विषय: जो श्राद्धको मुख्य कर्ता हो, उसले नै कठोरतापूर्वक नियमहरू (जस्तै, एक छाक खाने, सात्विक भोजन गर्ने) पालना गर्नुपर्छ । तर, बुवा-आमा जीवित हुने छोराछोरीले श्राद्ध नगरे पनि पितृहरूको सम्मानमा सोह्र श्राद्ध अवधिभर माछा-मासु जस्ता तामसिक भोजन नगर्नुलाई उत्तम मानिन्छ। यसले कुलमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ र पितृहरूप्रति सम्मान प्रकट हुन्छ।
६. श्राद्ध नगर्दा कुलमा के असर पर्छ?
श्राद्ध गर्नु केवल परम्परा मात्र होइन, यो पितृ-ऋणबाट मुक्त हुने माध्यम हो। शास्त्रहरूमा भनिएको छ कि जो व्यक्तिले आफ्ना पितृहरूलाई श्राद्ध-तर्पण दिँदैन, उसका पितृहरू असन्तुष्ट र अतृप्त रहन्छन्। उनीहरूको निःश्वासले परिवारमा अशान्ति, रोग, सन्तान बाधा र धन नाश जस्ता समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ । श्रद्धापूर्वक गरिएको श्राद्धले पितृहरूलाई तृप्ति र ऊर्जा दिन्छ, जसले गर्दा उहाँहरू प्रसन्न भई आफ्नो वंशलाई आयु, विद्या, धन र सुखको आशीर्वाद दिनुहुन्छ ।
अन्त्यमा, सोह्र श्राद्ध भनेको श्रद्धा र समर्पणको पर्व हो। नियमहरू जान्नु राम्रो हो, तर सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा मनमा आफ्ना पूर्वजहरूप्रति शुद्ध भावना र सम्मान राख्नु हो।
