नेपालको तान्त्रिक, वास्तुकला र शैव परम्परामा श्री हनुमान: एघारौँ रुद्र, अष्टचिरञ्जीवी र ब्रह्माण्डीय रक्षकको गहन अनुसन्धान प्रतिवेदन

१. विषय प्रवेश र अनुसन्धानको पृष्ठभूमि

नेपालको प्राचीन तान्त्रिक परम्परा, वास्तुकला, र शैव दर्शनको गहन अध्ययन गर्दा श्री हनुमानको पहिचान केवल एक साधारण भक्त वा सहायक देवताको रूपमा मात्र सीमित नरहेको तथ्य उजागर हुन्छ। विशुद्ध नेपाली र तान्त्रिक परिप्रेक्ष्यमा विश्लेषण गर्दा, उहाँलाई एक सर्वोच्च ब्रह्माण्डीय शक्ति, शिवको साक्षात् उग्र स्वरूप, र अनन्त कालसम्म पृथ्वीमा रहेर धर्मको रक्षा गर्ने ‘चिरञ्जीवी’ को रूपमा स्थापित गरिएको छ ।

विशेषगरी काठमाडौँ उपत्यकाको मल्लकालीन इतिहास, दरबार स्क्वायरहरू (जस्तै हनुमान ढोका), र यहाँका तान्त्रिक साधना पद्धतिहरूमा हनुमानको भूमिका ‘क्षेत्रपाल’ (मन्दिर र राज्यको रक्षक) तथा ‘हनु-भैरव’ को रूपमा अत्यन्त विशिष्ट रहेको पाइन्छ । यस प्रतिवेदनले हनुमान कुन रूप र कति औँ अवतार हुनुहुन्छ, किन उहाँलाई मन्दिरहरूमा रक्षकको रूपमा राखिन्छ, नेपाली घरहरूमा हनुमानको झण्डा फहराउनुको वास्तुशास्त्रीय महत्त्व के हो, र कलियुगमा अष्टचिरञ्जीवीको रूपमा उहाँको दायित्व के रहेको छ भन्ने विषयमा विस्तृत, तथ्यपरक र गहन विश्लेषणात्मक जानकारी प्रस्तुत गर्दछ। यस अनुसन्धानमा प्राचीन ग्रन्थहरू, वास्तुशास्त्र, ज्योतिष विज्ञान, र नेपालका सन्त परम्पराहरूबाट प्राप्त प्रमाणहरूलाई आधार मानिएको छ।

२. शिव महापुराण र शैव दर्शनमा एघारौँ रुद्र अवतार

शैव परम्परा र आगम शास्त्रहरूको गहिरो अध्ययनले हनुमानलाई भगवान शिवको साक्षात् अवतार अर्थात् ‘एघारौँ रुद्र’ (११औँ रुद्र) को रूपमा प्रमाणित गर्दछ । शिव महापुराणको शतरुद्रिय संहितामा उल्लेख भए अनुसार, ब्रह्माण्डमा नकारात्मक शक्तिहरूको चरम वृद्धि हुँदा त्यसलाई सन्तुलनमा ल्याउन र अज्ञानताको विनास गर्न शिवले विभिन्न अवतारहरू ग्रहण गर्नुहुन्छ ।

पौराणिक उल्लेख र नेपाली तान्त्रिक मान्यता अनुसार, माता अञ्जनाले शिव र वायु देवताको अत्यन्त कठोर तपस्या गरेकी थिइन् । उनले शिवलाई प्रसन्न पारी शिवकै जस्तो तेजस्वी, अजेय र शक्तिशाली पुत्र प्राप्तिको वरदान मागेकी थिइन् । सोही वरदानको फलस्वरूप भगवान शिवले आफ्नो एघारौँ रुद्रको तेज माता अञ्जनाको गर्भमा वायुदेवको माध्यमबाट स्थापित गराउनुभयो, जसबाट हनुमानको जन्म भयो । केही विशुद्ध तान्त्रिक र वैष्णव ग्रन्थहरू (जस्तै श्रीवैष्णव-मताब्ज-भास्कर) मा उहाँलाई ‘रुद्रात्मक’ अर्थात् साक्षात् रुद्रको स्वरूप मानिएको छ । स्कन्द पुराणले समेत उहाँलाई शिवका आंशिक अवतार नन्दीको विस्तारित स्वरूप मानेर अन्ततः शिवकै शक्ति भएको पुष्टि गरेको छ ।

शिवका एघार रुद्रहरू मुख्यतया ब्रह्माण्डको प्रलयकालमा वा ठूला संकटहरूको समयमा नकारात्मकतालाई भष्म गर्न, भौतिक प्रपञ्चलाई नष्ट गर्न र सन्तुलन कायम गर्न प्रकट हुने विश्वास गरिन्छ । एकदश रुद्राभिषेक पूजा र तान्त्रिक विधिमा पुजिने ११ रुद्रहरू र तिनका शक्ति (देवीहरू) को विस्तृत विवरण तलको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ:

स्रोत:

यस तालिकाबाट के स्पष्ट हुन्छ भने एघारौँ रुद्रको रूपमा हनुमानको अवतार केवल युद्ध वा भौतिक शक्ति प्रदर्शनको लागि मात्र नभई ‘दीक्षा’ (आध्यात्मिक जागरण) र आदित्यात्मक (सूर्य जस्तै तेजस्वी) ऊर्जा सञ्चार गर्नको लागि भएको हो । उहाँको यो अवतारले ब्रह्माण्डका पञ्चतत्व (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, र आकाश) माथि पूर्ण नियन्त्रण राख्दछ र साधकहरूलाई उच्च चेतनामा पुर्‍याउन मद्दत गर्दछ । भगवान शिवले आफ्नो संहारक शक्ति (रुद्र) र शान्त स्वरूप (शिव) दुवैको सन्तुलन मिलाएर एघारौँ अवतारको रूपमा हनुमानलाई प्रकट गर्नुभएको तान्त्रिक दर्शनमा उल्लेख छ।

३. मन्दिर र राजदरबारमा रक्षक (द्वारपाल) को रूपमा हनुमानको अनिवार्यता

नेपालका अधिकांश ऐतिहासिक मन्दिरहरू, दरबार स्क्वायरहरू र देवस्थलहरूको मुख्य प्रवेशद्वारमा हनुमानको मूर्ति अनिवार्य रूपमा राखिएको पाइन्छ। अन्य सम्पूर्ण देवीदेवताहरू आफैँमा शक्तिशाली हुँदाहुँदै पनि उहाँहरूका मन्दिरमा हनुमानलाई रक्षकको रूपमा किन राखिन्छ भन्ने प्रश्नले नेपाली वास्तुकला र तान्त्रिक दर्शनको गहिरो पाटोलाई इङ्गित गर्दछ ।

३.१. ‘क्षेत्रपाल’ र अनिष्टनिवारक (Apotropaic) शक्ति

तान्त्रिक परम्परा अनुसार मन्दिर वा देवस्थल भनेको अत्यधिक सात्त्विक र केन्द्रित ऊर्जा भएको स्थान हो। यस्तो पवित्र स्थानमा प्रवेश गर्नु अगाडि बाह्य संसारका नकारात्मक ऊर्जाहरू, दुष्ट आत्माहरू (भूतप्रेत), बोक्सीविद्या, र तान्त्रिक आक्रमणहरूलाई निस्तेज पार्न एक शक्तिशाली ‘क्षेत्रपाल’ (Guardian of the Field) को आवश्यकता पर्दछ । हनुमानलाई तान्त्रिक विद्यामा अजेय र भूत-पिशाच निवारक मानिन्छ। उहाँको मूर्ति मन्दिरको प्रवेशद्वारमा राख्नाले मन्दिरभित्रको सात्त्विक ऊर्जा दूषित हुन पाउँदैन ।

१७औँ शताब्दीमा काठमाडौँका तत्कालीन राजा प्रताप मल्लले आफ्नो दरबारको सुरक्षाको लागि वि.सं. १७२९ (सन् १६७२) मा हनुमानको विशाल मूर्ति स्थापना गरे, जसकै कारण आज उक्त दरबार ‘हनुमान ढोका’ को नामले विश्वप्रसिद्ध छ । हनुमानलाई रातो कपडाले बेरेर र अनुहारमा बाक्लो रातो सिन्दूर (अभिर) दलेर राखिएको छ । रातो सिन्दूरले ‘शक्ति’ (दैवी स्त्री ऊर्जा वा जीवन शक्ति) को प्रतिनिधित्व गर्दछ । सिन्दूर अर्पण गर्नुलाई देवताको शक्तिलाई जागृत गर्ने र ब्रह्माण्डीय ऊर्जालाई क्रियाशील बनाउने तान्त्रिक विधिको रूपमा लिइन्छ । राजा प्रताप मल्लले आफ्नो दरबारको छानामा पनि ‘हनुमान ध्वज’ (स्तम्भ) स्थापना गरेका थिए जसको मुख्य उद्देश्य राज्यलाई महामारी (विशेषगरी बिफर), दुर्घटना र अदृश्य नकारात्मक शक्तिहरूबाट जोगाउनु थियो ।

३.२. तलेजु भवानी र हनुमानको पारस्परिकता

नेपालको इतिहासमा काठमाडौँ, पाटन र भक्तपुरका मल्ल राजाहरूकी इष्टदेवी ‘तलेजु भवानी’ हुन् । तलेजु भवानी देवी दुर्गाको अत्यन्त उग्र, तान्त्रिक र रहस्यमय स्वरूप हुन् । उहाँको पूजा पूर्ण रूपले गोप्य तान्त्रिक विधि र यन्त्र (श्री यन्त्र) को माध्यमबाट मात्र गरिन्छ ।

यस्ती उग्र र शक्तिशाली देवीको मन्दिरको पहरेदारी गर्न सामान्य देवता सम्भव नहुने तान्त्रिक मान्यता रहेको छ। त्यसैले तलेजु मन्दिरका प्रवेशद्वार र तोरणहरू (Tympana) मा तान्त्रिक पञ्चमुखी हनुमान (हनु-भैरव) को मूर्ति कुँदिएको हुन्छ । तलेजु भवानीको अपार शक्तिलाई सन्तुलनमा राख्न र बाह्य अशुद्धिलाई मन्दिरभित्र प्रवेश गर्न नदिन हनुमान जस्तो स्थिर, अजेय र रुद्र शक्तिको आवश्यकता पर्ने भएकोले उहाँलाई तलेजु भवानीको मुख्य रक्षकको रूपमा स्थापना गरिएको हो ।

३.३. शक्ति सन्तुलन र मनोवैज्ञानिक सुरक्षा

कुनै पनि मन्दिरमा प्रवेश गर्नु अगाडि भक्तहरूमा रहेको भय, निराशा र अस्थिरता हटाउनु आवश्यक हुन्छ। हनुमानलाई ‘बल, बुद्धि र विद्या’ को भण्डार मानिन्छ । प्रवेशद्वारमा हनुमानको दर्शन गरेपछि भक्तहरूमा मनोवैज्ञानिक रूपले असीम साहस र आत्मविश्वासको सञ्चार हुन्छ, जसले उनीहरूलाई पूर्ण एकाग्रताका साथ मुख्य देवताको आराधना गर्न योग्य बनाउँछ । हनुमानले भक्तहरूलाई कहिल्यै आश नमार्न र प्रार्थनामा विश्वास राख्न प्रेरणा दिने हुनाले उहाँलाई मन्दिरको अग्रभागमा राखिन्छ ।

४. तान्त्रिक वास्तुकलामा ‘हनु-भैरव’ र ‘पञ्चमुखी हनुमान’ को रहस्य

काठमाडौँ उपत्यकाको तान्त्रिक परम्परा र धातु तथा प्रस्तर कलामा हनुमानलाई अत्यन्त उग्र, बहुभुजा र बहुमुखी रूप ‘हनु-भैरव’ वा ‘हनुमद्भैरव’ को रूपमा पुजिने गरिन्छ । यो स्वरूप वैष्णव र शैव परम्पराको एक अद्वितीय सङ्गम (Syncretism) हो, जहाँ हनुमानलाई भैरव (शिवको उग्र रूप) सँग एकाकार गरिएको छ ।

४.१. मल्ल राजाहरूको इष्ट र विजयको प्रतीक

मल्ल राजाहरूले आफूलाई ‘हनुमद्ध्वज’ (जसको झण्डामा हनुमान अङ्कित छ) भन्न रुचाउँथे । उनीहरूले हनु-भैरवलाई आफ्नो सैन्य शक्ति, राज्यको सुरक्षा र युद्धमा विजयको प्रमुख आधार मान्थे । प्राचीन ग्रन्थ ‘नरपतिजयचर्यास्वरोदय’ (१२औँ शताब्दी) मा उल्लेख भए अनुसार, हनुमानको चित्र र मन्त्र अङ्कित झण्डा वा पताका निर्माण गर्नाले शत्रुहरूको सैन्य शक्तिलाई ध्वस्त पार्न सकिन्छ । पाटन म्युजियममा संरक्षित १८औँ शताब्दीका हनु-भैरवका काँस्य मूर्तिहरू, भक्तपुरको राष्ट्रिय कला सङ्ग्रहालय (सिंहढोका दरबार) अगाडिको प्रस्तर मूर्ति, र विभिन्न हस्तलिखित ग्रन्थहरू (जस्तै ‘हनूभैरवस्तोत्र’, ‘पञ्चमुखीवीरहनूभैरवस्तोत्र’) ले यस तान्त्रिक स्वरूपको व्यापकता र महत्त्वलाई उजागर गर्दछन् ।

४.२. पञ्चमुखी स्वरूप र यसको तान्त्रिक व्याख्या

तान्त्रिक सिद्धान्त (जस्तै श्रीविद्यार्णव तन्त्र) अनुसार पञ्चमुखी हनुमानको स्वरूप ब्रह्माण्डका पाँच तत्त्व र पाँच दिशालाई नियन्त्रण गर्ने सर्वोच्च शक्तिको प्रतीक हो । पञ्चमुखी हनुमानको स्वरूप सामान्य हनुमान भन्दा नितान्त फरक र भयङ्कर मानिन्छ। यस स्वरूपमा पाँचवटा शिर र दशवटा (वा बाह्रदेखि बीसवटा सम्म) हातहरू हुन्छन्, जसमा त्रिशूलदेखि लिएर मूलासम्मका विभिन्न तान्त्रिक आयुधहरू र सामग्रीहरू धारण गरिएको हुन्छ । उहाँलाई भूत, प्रेत, र मृत्युलाई जित्ने स्वरूपको रूपमा शव (मुर्दा) माथि कुल्चिएको अवस्थामा पनि चित्रण गरिन्छ ।

प्रत्येक मुखले विशेष दिशा, तत्त्व र तान्त्रिक ऊर्जालाई प्रतिनिधित्व गर्दछ :

स्रोत:

हनुमान ढोका परिसरमा रहेको पञ्चमुखी हनुमानको मन्दिर विश्वकै सबैभन्दा ठूलो र वास्तुकलाको दृष्टिकोणले अत्यन्त दुर्लभ मानिन्छ । यो मन्दिरको छाना उड्न लागेको तश्तरी (UFO) जस्तै एकमाथि अर्को खप्टिएको वृत्ताकार अद्वितीय शैलीमा निर्माण भएको छ, जुन विश्वका हिन्दू मन्दिरहरूमध्ये निकै दुर्लभ शैली हो । त्यस्तै, ललितपुरको पुल्चोकस्थित हिमालयन बैङ्क अगाडि पनि सडक विस्तार र सहरीकरणको बाबजुद पञ्चमुखी हनुमानको प्रस्तर मूर्तिलाई आजसम्म पनि उत्तिकै श्रद्धाका साथ पूजिँदै आइएको छ ।

५. वास्तुशास्त्र र ज्योतिष विज्ञान: घरमा हनुमानको झण्डा (ध्वजा) र मूर्तिको महत्त्व

नेपालका प्राय: सबै हिन्दू घरहरूको छतमा वा आँगनमा हनुमानको चित्र वा ‘ॐ श्री हनुमते नमः’ अङ्कित त्रिकोणात्मक रातो वा सुन्तले रङ्गको ध्वजा (झण्डा) फरफराइरहेको देख्न सकिन्छ। यो केवल परम्परा मात्र नभई यसको पछाडि अत्यन्त सूक्ष्म वास्तुशास्त्रीय, ज्योतिषीय र मनोवैज्ञानिक विज्ञान लुकेको छ ।

५.१. ज्योतिषीय दृष्टिकोणमा ‘केतु’ ग्रहको सन्तुलन

ज्योतिष शास्त्रमा झण्डा वा ध्वजालाई ‘केतु’ ग्रहको प्रतीक मानिन्छ । केतुलाई मुक्ति, वैराग्य, तान्त्रिक ज्ञान र अचानक प्राप्त हुने विजयको कारक मानिन्छ । घरको माथि वा उच्च स्थानमा झण्डा राख्नाले ब्रह्माण्डीय ऊर्जाहरूलाई घरतर्फ आकर्षित गर्न मद्दत पुग्छ । वास्तुशास्त्र अनुसार हनुमानको झण्डा फहराउनाले केतुको नकारात्मक प्रभावलाई शान्त पार्छ र जीवनमा आउने अबरोधहरू तथा बाह्य विपक्षीहरूलाई दबाउन निरन्तर रूपमा सूक्ष्म ऊर्जा प्रदान गर्दछ । यसले परिवारका सदस्यहरूमा विजयको भावना र उच्च मनोबल कायम राख्न मद्दत गर्छ।

५.२. मूर्तिको दिशा र वास्तुगत प्रभाव

घरभित्र पञ्चमुखी हनुमान वा सामान्य हनुमानको तस्बिर तथा मूर्ति स्थापना गर्दा वास्तुशास्त्रका विशेष नियमहरूको पालना गर्नुपर्ने हुन्छ, जसले गर्दा अधिकतम सकारात्मक ऊर्जा प्राप्त गर्न सकियोस् :

स्रोत:

मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गर्दा, सही दिशामा राखिएको हनुमानको तस्बिरले परिवारका सदस्यहरूमा अदम्य साहस, सुरक्षाको गहिरो अनुभूति र आत्मविश्वास पैदा गर्दछ । यसले मनभित्र उठ्ने नकारात्मक विचारहरू, भय र नैराश्यतालाई हटाई निरन्तर प्रेरणा र आध्यात्मिक उत्थानको स्रोतको रूपमा काम गर्दछ ।

६. कलियुगमा अष्टचिरञ्जीवी र हनुमानको ब्रह्माण्डीय दायित्व

सनातन धर्मको दार्शनिक मान्यता अनुसार यो भौतिक जगत् ‘संसार’ (Samsara) हो, जहाँ जन्म र मृत्युको निरन्तर चक्र चलिरहन्छ । जबसम्म जीवले ‘मोक्ष’ (अन्तिम मुक्ति) प्राप्त गर्दैन, तबसम्म उसले कर्म अनुसार विभिन्न योनिमा पुनर्जन्म लिइरहन्छ । तर, यस प्राकृतिक चक्रको नियम भन्दा बाहिर रहेका आठवटा विशेष अलौकिक र ईश्वरीय शक्तिहरू छन् जसलाई ‘अष्टचिरञ्जीवी’ (Ashta Chiranjeevi) भनिन्छ ।

संस्कृत भाषामा ‘चिरम्’ भन्नाले अत्यन्त लामो र ‘जीवी’ भन्नाले बाँच्ने अर्थात् अनन्त कालसम्म (कम्तीमा एक कल्प वा सत्य युगको पुनरागमनसम्म) भौतिक शरीरमै पृथ्वीमा विचरण गरिरहने सिद्ध पुरुषहरू भन्ने बुझिन्छ । अष्टचिरञ्जीवीहरूको सूची यस प्रकार छ:

*स्रोत: *

### ६.१. धर्मको रक्षा र कलियुगको नेतृत्व यी आठ चिरञ्जीवीहरू मध्ये हनुमानलाई कलियुगको सबैभन्दा सक्रिय, जागृत र शक्तिशाली रक्षक देवताको रूपमा चिनिन्छ । कलियुगको समयलाई धर्मको पतन हुने, मानिसहरू अनैतिकता र अज्ञानतामा फस्ने, र आसुरी प्रवृत्तिहरूले प्रश्रय पाउने युगको रूपमा शास्त्रहरूमा वर्णित गरिएको छ । यस्तो अन्धकारपूर्ण समयमा धर्मको रक्षा गर्न, सन्तुलन कायम राख्न र सत्यको मार्गमा हिँड्ने साधकहरूलाई मार्गदर्शन गर्न हनुमान सधैँ पृथ्वीमै (विशेषगरी गन्धमादन पर्वत र हिमालयको सेरोफेरोमा) सूक्ष्म तथा भौतिक रूपमा सक्रिय रहनुहुन्छ ।

‘सिद्ध धर्म’ र तान्त्रिक मान्यता अनुसार, हनुमानलाई एक ‘गुरुमण्डल’ को सर्वोच्च गुरुको रूपमा लिइन्छ । उहाँ कलियुगमा माता वैष्णो लगायतका पवित्र शक्तिहरूको रक्षा गर्न र योग्य साधकहरूलाई ईश्वरीय मार्गमा डोर्‍याउन खटिनुभएको छ । जब कुनै व्यक्तिले साँचो हृदयले ईश्वरीय नामको जप वा पाठ गर्दछ, त्यहाँ हनुमान कुनै न कुनै रूपमा सूक्ष्म रूपले उपस्थित हुनुहुन्छ भन्ने अटल विश्वास रहेको छ ।

यसका साथै, कलियुगको अन्त्यमा जब धर्मको पूर्ण पतन हुन्छ र विष्णुले ‘कल्कि अवतार’ ग्रहण गर्नुहुन्छ, त्यस समयमा धर्मको अन्तिम युद्ध लड्न र सत्ययुगको पुनर्स्थापना गर्न परशुराम सँगसँगै हनुमान र अन्य अष्टचिरञ्जीवीहरू एकै ठाउँमा भेला भई कल्किलाई पूर्ण रूपले सहयोग गर्ने मान्यता समेत पुराणहरूमा रहेको छ ।

६.२. नाथ सम्प्रदाय र हठयोगमा हनुमानको स्थान

नेपालको धार्मिक इतिहासमा नाथ सम्प्रदाय (जसका प्रवर्द्धकहरू मत्स्येन्द्रनाथ र गोरखनाथ हुन्) को अत्यन्त ठूलो प्रभाव छ । गोरखनाथलाई त नेपाल राज्यकै मुख्य गुरु र रक्षकको रूपमा सम्मान गरिन्छ र नेपालको पुरानो मुद्रामा समेत उहाँको नाम अङ्कित हुन्थ्यो ।

नाथ सम्प्रदाय र अघोरी परम्परामा हनुमानलाई केवल एक देवदूत नमानेर तान्त्रिक साधना र हठयोगका एक पारङ्गत ‘नाथ योगी’ को रूपमा स्वीकारिएको छ । उहाँलाई प्राणवायुमाथिको पूर्ण नियन्त्रण (जसले कुण्डलिनी शक्ति जागृत गराउँछ) र अष्टसिद्धि (आठ प्रकारका अलौकिक शक्तिहरू: अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा, प्राप्ति, प्राकाम्य, ईशित्व, र वशित्व) का ज्ञाता मानिन्छ । तान्त्रिक साधकहरू आफ्नो शरीरभित्र रहेको पञ्चतत्त्वलाई सन्तुलन गर्न र अलौकिक सिद्धी प्राप्त गर्न हनुमानको उग्र तान्त्रिक रूपकै आह्वान गर्दछन् ।

७. नेपालमा हनुमान दर्शन: जनश्रुति, सन्त परम्परा र पवित्र भूगोल

नेपालको भूमि वैदिक कालदेखि नै तपोभूमि र देवभूमिको रूपमा परिचित छ। यहाँ समय-समयमा धेरै सिद्ध पुरुष, योगी र सामान्य साधकहरूले समेत हनुमानको साक्षात् दर्शन पाएका जनश्रुतिहरू तथा प्रमाणित आध्यात्मिक वृत्तान्तहरू रहेका छन् । हनुमान अष्टचिरञ्जीवी भएको कारण भौतिक शरीरमै पृथ्वीमा हुनुहुन्छ, त्यसैले उच्च आध्यात्मिक चेतना भएका सन्तहरूले उहाँको उपस्थिति महसुस गर्न वा साक्षात् देख्न सक्छन् ।

७.१. भक्तपुरको हनुमान घाट र तमसा नदीको रहस्य

नेपालको भक्तपुरस्थित ‘हनुमान घाट’ एक अत्यन्त पवित्र, ऐतिहासिक र रहस्यमय तीर्थस्थल हो । स्थानीय नेवारी भाषामा यसलाई ‘ख्वर्‍हे’ भनिन्छ, जसको अर्थ दाहसंस्कार गरिने घाट भन्ने हुन्छ । यो घाट तीनवटा पवित्र नदीहरूको सङ्गम अर्थात् ‘त्रिवेणी’ मा अवस्थित छ: वीरा (जसलाई ब्रह्मायणी खोला भनिन्छ), भद्रा (जसलाई टब्याखुसी खोला भनिन्छ) र तमसा ।

यस घाटसँग जोडिएको सबैभन्दा आश्चर्यजनक जनश्रुति ‘तमसा नदी’ को उद्गमसँग सम्बन्धित छ । स्थानीय प्राचीन किंवदन्ती अनुसार, तमसा नदी अन्य नदीहरू जस्तो पहाडबाट बगेर वा अन्यत्र कतैबाट आएको नभई सोही घाटको जमिन मुनिबाट फुटेर निस्किएको हो । परापूर्वकालमा जब एक सिद्ध पुरुष (जसलाई स्थानीयहरू साक्षात् हनुमान मान्दछन्) ले यस स्थानमा विश्राम गर्नुभएको थियो, उहाँले आफ्नो हात शुद्धीकरण गर्न (जुठो हात धुन) आफ्नो अलौकिक शक्तिको प्रयोग गरी जमिन खोपेर पातालबाट गङ्गाको मूल निकाल्नुभयो । त्यही मूल नै आजको ‘तमसा नदी’ हो भन्ने जनविश्वास रहेको छ । आफ्नो पवित्रता र शुद्धता कायम राख्न गरिएको यो कार्यले यस घाटको तान्त्रिक र आध्यात्मिक महत्त्वलाई अझ बढाएको छ ।

यस घाटसँग जोडिएको अर्को अद्भूत जनविश्वास के छ भने, दिनको कुनै एक प्रहरमा हनुमान स्वयं यस घाटमा स्नान गर्न अदृश्य रूपमा आउनुहुन्छ । भनिन्छ, जब उहाँ स्नान गर्न आउनुहुन्छ, तब घाटतर्फ जाने बाटो अचानक बाक्लो हुस्सु वा कुहिरोले ढाकिन्छ र सामान्य मानिसहरूलाई बाटो भुल्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ । यो समयलाई अत्यन्त जाज्वल्यमान तान्त्रिक समय मानिन्छ। घाटहरूलाई सामान्यतया भूतप्रेत र तान्त्रिक शक्तिहरूको वासस्थान मानिने भए तापनि यहाँको विशाल शिवलिङ्ग, बुद्धका मूर्तिहरू, अष्टमातृका र हनुमानको उपस्थितिले यसलाई मोक्ष प्राप्तिको पवित्र स्थल बनाएको छ । यसै स्थानमा हरेक वर्ष ‘माधव नारायण’ को एक महिने कठोर व्रत र मेला (पौष शुक्ल पूर्णिमादेखि माघ शुक्ल पूर्णिमासम्म) लाग्ने गर्दछ, जहाँ सयौँ व्रतालुहरू आत्मिक शुद्धिका लागि आउने गर्दछन् ।

७.२. हिमालय क्षेत्र र सन्त परम्परामा दर्शनका वृत्तान्तहरू

नेपालका उच्च पहाडी तथा हिमालय क्षेत्रहरूमा पनि हनुमानको उपस्थितिका धेरै प्रमाण र दाबीहरू भेटिन्छन् ।

• मानसरोवर क्षेत्रको घटना: सन् १९९८ मा मानसरोवर (हिमालय क्षेत्र) को एउटा दुर्गम गुफाभित्र एक साधकले हनुमान ध्यानमग्न अवस्थामा रहेको तस्बिर खिचेको दाबी गरिएको थियो । उक्त वृत्तान्त अनुसार, ती साधकले गुफाभित्र एक रहस्यमय उज्यालो प्रकाश देखे र आफ्नो क्यामेराले तस्बिर लिए, तर त्यसलगत्तै अज्ञात कारणले उनको त्यहीँ मृत्यु भयो । पछि उनका साथीहरूले क्यामेराको रिल धुलाउँदा त्यसमा एक विशाल बाँदर जस्तो आकृतिले कुनै प्राचीन ग्रन्थ पढिरहेको स्पष्ट चित्र देखिएको थियो, जुन तस्बिर पछि निकै चर्चित बन्यो ।
• खप्तड बाबाको अनुभव: नेपालको सुदूरपश्चिमस्थित खप्तड लेकमा आधा शताब्दीभन्दा बढी (सन् १९४० को दशकदेखि १९९६ सम्म) ध्यान र तपस्यामा लिन हुनुभएका प्रसिद्ध सिद्ध सन्त ‘खप्तड बाबा’ (स्वामी सच्चिदानन्द) ले प्रकृति र ब्रह्माण्डीय ऊर्जाहरूसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्नुहुन्थ्यो । यस्ता उच्च कोटीका योगीहरूले आफ्नो सूक्ष्म शरीर (Astral body) मार्फत अष्टचिरञ्जीवीहरूसँग सम्पर्क स्थापित गर्न सक्ने तान्त्रिक मान्यता छ । उहाँको ‘विचार विज्ञान’ र ‘धर्म विज्ञान’ जस्ता कृतिहरूमा भौतिक शरीर भन्दा बाहिरको चेतनाको आयामलाई वर्णन गरिएको छ, जुन चिरञ्जीवीहरूको जीवनशैलीसँग मेल खान्छ ।
• निलकण्ठवर्णीको रक्षा: १७औँ शताब्दीतिर निलकण्ठवर्णी (जसलाई पछि स्वामीनारायण भनियो) नेपालका जङ्गलहरूमा तपस्या गर्दै हिँड्ने क्रममा एकपटक थकाइले मुर्छा पर्नुभयो । त्यस अवस्थामा जङ्गलका हिंस्रक तान्त्रिक भैरव र पिशाचहरूबाट उहाँलाई बचाउन हनुमान बालकको रूपमा प्रकट हुनुभयो र आफ्ना हतियारहरूले नकारात्मक शक्तिहरूलाई भगाउनुभयो । बिहान उठ्दा निलकण्ठवर्णीले हनुमानको दर्शन पाउनुभयो र हनुमानले जङ्गलका फलफूल ल्याएर उहाँको भोक मेटाउनुभएको थियो भन्ने ऐतिहासिक सन्त वृत्तान्त पाइन्छ ।

यी दृष्टान्तहरूले हनुमान केवल पूजा कोठाको तस्बिरमा मात्र सीमित नभई, उच्च साधकहरूको पुकार सुन्न भौतिक आयाममै प्रकट हुने जागृत शक्ति हुनुहुन्छ भन्ने प्रमाणित गर्दछ।

८. अनुसन्धानको निष्कर्ष र सार

यस विस्तृत तथा गहन अनुसन्धान प्रतिवेदनबाट प्राप्त तथ्यहरूले नेपालको धार्मिक, तान्त्रिक र वास्तुकलाको परिप्रेक्ष्यमा श्री हनुमानको स्वरूप र भूमिकासम्बन्धी स्थापित कयौँ सत्यहरूलाई उजागर गर्दछ।

पहिलो, हनुमान सामान्य देवदूत नभई भगवान शिवको ‘एघारौँ रुद्र’ (आदित्यात्मक श्रीरुद्र) को साक्षात् र उग्र अवतार हुनुहुन्छ । उहाँको यो अवतार ब्रह्माण्डका पञ्चतत्त्वलाई सन्तुलनमा राख्न, अज्ञानताको नाश गर्न र आध्यात्मिक ‘दीक्षा’ प्रदान गर्न भएको हो ।

दोस्रो, काठमाडौँ उपत्यकाको मल्लकालीन इतिहास र यहाँका प्राचीन मन्दिरहरू (जस्तै हनुमान ढोका, तलेजु भवानी मन्दिर) ले उहाँलाई एक अजेय ‘क्षेत्रपाल’ र रक्षकको रूपमा स्थापित गरेका छन् । तलेजु जस्ता उग्र तान्त्रिक देवीको शक्तिलाई सन्तुलनमा राख्न र भूतप्रेत, महामारी तथा जादुटुना जस्ता अदृश्य नकारात्मक शक्तिहरूलाई रोक्न मन्दिरको प्रवेशद्वारमा हनुमानको अनिवार्यता रहिआएको छ । उहाँको ‘हनु-भैरव’ र ‘पञ्चमुखी’ स्वरूपले नेपाली तान्त्रिक परम्परा र धातु तथा प्रस्तर कलालाई विश्वमै अद्वितीय बनाएको छ, जहाँ प्रत्येक अनुहार र हतियारले निश्चित दिशा र ब्रह्माण्डीय ऊर्जालाई नियन्त्रण गर्दछ ।

तेस्रो, वास्तुशास्त्र र ज्योतिष विज्ञान अनुसार घरहरूमा फहराइने हनुमानको ध्वजाले ‘केतु’ ग्रहको प्रतिनिधित्व गर्दै विजय, मुक्ति र आध्यात्मिक उचाइलाई आकर्षित गर्दछ । घरको उत्तर वा पूर्व दिशामा उहाँको स्थापना गर्दा यसले परिवारमा अदम्य साहस र मनोवैज्ञानिक सुरक्षा प्रदान गर्दछ ।

अन्ततः, अष्टचिरञ्जीवी मध्येका एक प्रमुख शक्तिको रूपमा उहाँ कलियुगको अन्त्यसम्म पृथ्वीमै रहेर धर्मको रक्षा गर्न र सत्यको मार्गलाई जीवन्त राख्न खटिनुभएको छ । भक्तपुरको हनुमान घाटको रहस्यमय तमसा नदीदेखि लिएर हिमालयका उच्च गुफाहरूमा प्राप्त दर्शनका वृत्तान्तहरूले उहाँको निरन्तर र साक्षात् उपस्थितिलाई प्रमाणित गर्दछन् ।

समग्रमा भन्नुपर्दा, नेपाली जनमानस र तान्त्रिक दर्शनमा श्री हनुमान एक पूर्ण ब्रह्माण्डीय शक्ति, अजेय रक्षक, र अनन्त कालसम्म मार्गदर्शन गर्ने साक्षात् गुरुमण्डलको रूपमा अनवरत पूजनीय रहिरहनुहुनेछ