परिचय
निर्जला एकादशी नेपाली हिन्दु परम्परामा एक विशिष्ट र महत्वपूर्ण स्थान ओगटेको पर्व हो। यो एकादशी ज्येष्ठ महिनाको शुक्ल पक्षमा पर्दछ । ‘निर्जला’ शब्दले ‘जल बिना’ भन्ने अर्थ बुझाउँछ, अर्थात् यस व्रतमा व्रतालुहरूले जलसमेत ग्रहण नगरी कठोर उपवास बस्ने गर्दछन् । नेपाली हिन्दु धर्मावलम्बीहरूका लागि यो एकादशी अत्यन्त पुण्यदायी र महत्वपूर्ण मानिन्छ । यसलाई वर्षभरि आउने चौबीस एकादशीहरूमध्ये सबैभन्दा श्रेष्ठ र महत्वपूर्ण मानिएको पाइन्छ । यो एकादशीको महत्व यसको कठोरता र त्यसबाट प्राप्त हुने विश्वास गरिएको फलसँग जोडिएको छ। पानीसमेत त्याग गर्नुपर्ने नियमले यसलाई अन्य एकादशीहरूभन्दा कठिन र विशेष बनाएको छ । नेपाली समाजमा यो व्रत निष्ठापूर्वक पालन गर्नाले वर्षभरिका सबै एकादशीहरूको फल एकैपटक प्राप्त हुने जनविश्वास गहिरोसँग रहेको छ । यो मान्यताले गर्दा, जो व्यक्तिहरू वर्षभरि सबै एकादशीको व्रत लिन असमर्थ हुन्छन्, उनीहरूका लागि निर्जला एकादशी एक महत्वपूर्ण अवसर बन्दछ। यसलाई एक प्रकारले आध्यात्मिक ‘सङ्घनित प्रयास’ को रूपमा हेर्न सकिन्छ, जसबाट अधिकतम पुण्य प्राप्त हुने आशा गरिन्छ।
निर्जला एकादशीको शास्त्रीय तथा सांस्कृतिक महत्व
नेपाली जनजीवनमा निर्जला एकादशीको आध्यात्मिक र सांस्कृतिक प्रभाव निकै गहिरो छ। यो व्रतले आत्मिक शुद्धि, पुण्य अर्जन, र विशेषगरी मानसिक संयम बढाउन मद्दत पुर्याउने विश्वास गरिन्छ । यो केवल धार्मिक आस्थाको विषय मात्र नभई, धेरै नेपाली परिवारहरूमा यो एक महत्वपूर्ण पारिवारिक र सामाजिक परम्पराको अंगको रूपमा स्थापित छ। यस व्रतको पालनाले व्यक्तिमा शारीरिक र मानसिक सहनशीलताको विकास हुने र इन्द्रियहरूलाई नियन्त्रणमा राख्न मद्दत पुग्ने मान्यता छ। “आत्मिक शुद्धि” र “मानसिक संयम” मा दिइएको जोडले यो व्रत केवल कर्मकाण्डीय मात्र नभई आन्तरिक विकासको एक साधना पनि हो भन्ने देखाउँछ, जुन हिन्दु धर्मको बृहत्तर तपस्यामूलक मान्यताहरूसँग मेल खान्छ।
निर्जला एकादशीको व्रत पापमोचन, पुण्य प्राप्ति तथा मोक्षसँग पनि जोडिएको छ। यो व्रत निष्ठापूर्वक गर्नाले जीवनमा जानी नजानी गरिएका समस्त पापहरू नष्ट हुने र अक्षय पुण्य प्राप्त हुने दृढ विश्वास नेपाली समाजमा रहेको पाइन्छ । व्रतालुलाई यस लोकमा सुख-शान्ति र परलोकमा विष्णुलोक वा वैकुण्ठ प्राप्त हुने तथा मोक्षको मार्ग प्रशस्त हुने शास्त्रीय मान्यता छ । “मोक्ष” को प्रतिज्ञाले यस एकादशीलाई हिन्दु धर्मको परम आध्यात्मिक लक्ष्य प्राप्त गर्ने एक महत्वपूर्ण साधनको रूपमा स्थापित गरेको छ, जसले गर्दा यसको कठोरताका बाबजुद पनि यसको पालनालाई अत्यधिक वांछनीय बनाउँछ।
यो एकादशीको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको यसको पालनाबाट वर्षभरिका सम्पूर्ण एकादशीहरूको फल एकैपटक प्राप्त हुने विश्वास हो । यो धारणा विभिन्न धार्मिक ग्रन्थ तथा लोक प्रचलनमा बारम्बार उल्लेख गरिएको पाइन्छ, जसले यसको महत्वलाई अझ उचाईमा पुर्याएको छ। यो दोहोरिएको विषयवस्तुले एक बलियो आश्वासनको रूपमा काम गर्दछ र यो विशेष एकादशीको पालनाका लागि एक प्रमुख आकर्षणको केन्द्र बन्दछ, विशेषगरी ती व्यक्तिहरूका लागि जो एकै, यद्यपि गहन, अनुष्ठानबाट अधिकतम आध्यात्मिक पुण्य प्राप्त गर्न चाहन्छन्।
नेपालमा निर्जला एकादशीको तिथि तथा समय निर्धारण
निर्जला एकादशी ज्येष्ठ महिनाको शुक्ल पक्षको एकादशी तिथिमा पर्दछ । नेपाली पात्रो अनुसार तिथिहरूको गणना सूर्योदय र चन्द्रमाको गति जस्ता खगोलीय घटनाहरूमा आधारित हुन्छ। एकादशी तिथिको प्रारम्भ र अन्त्य समय नेपाली पात्रोमा स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरिएको हुन्छ, र उदयातिथि (सूर्योदयको समयमा जुन तिथि हुन्छ) लाई सामान्यतया व्रतको लागि मान्य मानिन्छ ।
तालिका १: आगामी निर्जला एकादशी तिथि र पारण समय (काठमाडौँ, नेपालको लागि)
| विवरण | तिथि (सन् २०२५) | दिन | एकादशी तिथि प्रारम्भ (नेपाली समय) | एकादशी तिथि समाप्त (नेपाली समय) | पारण समय (व्रत तोड्ने समय) (नेपाली समय) |
|---|---|---|---|---|---|
| स्मार्त निर्जला एकादशी | जुन ६ | शुक्रवार | जुन ६, बिहान ०२:१५/०२:३० | जुन ७, बिहान ०४:४७/०५:०२ | जुन ७, दिउँसो ०१:४४ देखि ०४:३१ सम्म |
| वैष्णव निर्जला एकादशी | जुन ७ | शनिवार | जुन ६, बिहान ०२:१५/०२:३० | जुन ७, बिहान ०४:४७/०५:०२ | जुन ८, बिहान ०५:२३ देखि ०७:१७ सम्म |
टिप्पणी: तिथि प्रारम्भ र समाप्तिको समय विभिन्न स्रोतमा केही मिनेट फरक पर्न सक्दछ। आधिकारिक नेपाली पात्रोलाई आधार मान्नुपर्दछ।
यो तालिकाले पाठकहरूलाई व्रत कहिले र कसरी सुरु गर्ने र कहिले समाप्त गर्ने भन्नेबारे स्पष्ट र व्यावहारिक जानकारी प्रदान गर्दछ, जुन धार्मिक अनुष्ठानको सही पालनाका लागि अत्यावश्यक छ।
कहिलेकाहीँ पञ्चाङ्ग गणनामा एकादशी तिथि दुई दिनसम्म विस्तारित हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा, स्मार्त (शैवमार्गी लगायत अन्य गृहस्थी) परम्परा मान्नेहरूले पहिलो दिनको एकादशीको व्रत लिने गर्दछन् भने वैष्णव सम्प्रदायका अनुयायीहरूले दोस्रो दिन (द्वादशी मिश्रित एकादशी) को व्रत लिने गर्दछन् । नेपालमा दुवै परम्पराका अनुयायीहरू रहेकाले यो जानकारी महत्वपूर्ण हुन्छ। २०२५ सालमा पनि स्मार्त र वैष्णव निर्जला एकादशी लगातारका दिनहरूमा परेको देखिन्छ । यसले नेपाली हिन्दु समाजभित्र विभिन्न devotional विचारधाराहरूको सह-अस्तित्व र सम्मानलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।
निर्जला एकादशी व्रत विधि तथा पूजा विधान
निर्जला एकादशीको व्रत अत्यन्त कठोर मानिन्छ र यसको विधि विधान पनि विशेष हुन्छ।
- व्रतको संकल्प र तयारी: व्रतालुले एकादशीको दिन बिहान ब्रह्म मुहूर्तमा (सूर्योदयभन्दा लगभग डेढ घण्टा अगाडि) उठेर स्नान गरी शुद्ध, सफा वस्त्र, विशेषगरी पहेंलो रंगको वस्त्र धारण गर्नु उत्तम मानिन्छ । त्यसपछि घरको पूजा कोठामा वा अन्य कुनै पवित्र स्थानमा पूर्व वा उत्तर फर्केर भगवान विष्णुको प्रतिमा वा तस्बिर स्थापना गरी दीप, धूप प्रज्वलन गर्नुपर्छ। हातमा जल, अक्षता, फूल र कुश लिएर “म आज भगवान श्रीविष्णु/श्रीकेशवको प्रसन्नताका लागि र समस्त पापहरूको क्षय गर्दै, वर्षभरिका एकादशीहरूको पुण्यफल प्राप्तिको कामनासहित निर्जला एकादशीको व्रत संकल्प गर्दछु” भनी संकल्प लिनुपर्छ । केही व्रतालुहरू दशमीको दिनदेखि नै लसुन, प्याज जस्ता तामसिक भोजन त्यागी एक छाक मात्र सात्विक भोजन गरेर व्रतको तयारी गर्दछन्।
- व्रत अवधिमा पालना गरिने कठोर नियमहरू: यस व्रतको मुख्य कठोरता भनेको एकादशीको सूर्योदयदेखि द्वादशीको सूर्योदयसम्म (लगभग २४ घण्टा) पानीको एक थोपा पनि ग्रहण नगर्नु हो । अन्न, फलफूल र कुनै पनि प्रकारको फलाहार पूर्णतया वर्जित हुन्छ । केवल मुख शुद्धिका लागि कुल्ला गर्दा वा आचमन गर्दा मुखमा पानी हाल्न सकिन्छ, तर त्यो पानी निल्नु हुँदैन । दिनमा सुत्न नहुने, मौन रहनु वा कम बोल्नु, कसैको निन्दा वा कुवचन बोल्न नहुने, मनमा नकारात्मक विचार ल्याउन नहुने, र ब्रह्मचर्यको पूर्ण पालन गर्नुपर्ने जस्ता नियमहरू छन् । यो कठोर तपस्या शारीरिक सहनशीलताको परीक्षा मात्र नभई, इन्द्रिय निग्रह र आत्म-अनुशासनको माध्यमबाट आध्यात्मिक उन्नति गर्ने एक गहन प्रक्रिया हो।
- भगवान विष्णुको पूजा आराधना विधि, मन्त्र जप, र रात्रि जागरण: बिहान संकल्पपछि भगवान विष्णुको विधिवत पूजा गर्नुपर्छ। भगवानलाई गंगाजल वा शुद्ध जलले स्नान गराई, चन्दन, अक्षता, पहेंलो फूल, तुलसी दल (भगवान विष्णुको पूजामा तुलसी अनिवार्य मानिन्छ ), ऋतुफल, नैवेद्य (मिठाई, फल आदि) अर्पण गर्नुपर्छ । भगवानलाई पहेंलो वस्त्र अर्पण गर्नु पनि शुभ मानिन्छ। पञ्चामृत (दूध, दही, घिउ, मह, सख्खर) ले अभिषेक गर्नु पनि उत्तम हुन्छ । पूजाको क्रममा भगवान विष्णुको मूल मन्त्र “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” को यथाशक्ति जप गर्नुपर्छ । विष्णु सहस्रनाम, नारायण कवच, वा विष्णु स्तुतिहरूको पाठ गर्नु अत्यन्त फलदायी मानिन्छ । दिनभर भगवानको भजन-कीर्तन, सत्संग र शास्त्र श्रवणमा समय बिताउनु पर्दछ। रात्रिकालमा जागरण बसी भगवानको नाम-स्मरण र भजन-कीर्तन गर्नु यस व्रतको महत्वपूर्ण अंग हो । यो बहु-इन्द्रिय संलग्नताले मनलाई एकाग्र गरी भक्तिभावलाई गहिरो बनाउन मद्दत गर्दछ।
- नेपाली घरपरिवारमा देखिने विशेष पूजा सामग्री र चलन: नेपाली घरपरिवारमा निर्जला एकादशीको पूजामा तुलसीको विशेष प्रयोग हुन्छ। भगवान विष्णुलाई पहेंलो रंग अति प्रिय भएकाले पूजामा पहेंलो फूल, पहेंलो मिठाई, र पहेंलो वस्त्रको प्रयोगलाई प्राथमिकता दिइन्छ । यो परम्पराले शास्त्रीय वैष्णव मान्यताहरूको नेपाली घरपरिवारमा निरन्तरतालाई दर्शाउँछ।
- व्रतको पारण (व्रत तोड्ने विधि): भोलिपल्ट अर्थात् द्वादशी तिथिको बिहान सूर्योदयपछि नित्यकर्म र स्नान गरी पुनः भगवान विष्णुको पूजा आराधना गर्नुपर्छ । त्यसपछि ब्राह्मण वा कुनै जरूरतमंद व्यक्तिलाई अन्न, जल (पानीले भरिएको घडा), वस्त्र, दक्षिणा आदि दान गर्नुपर्छ । दानपश्चात् शुभ मुहूर्तमा (सामान्यतया हरिवासर समाप्त भएपछि) भगवानको प्रसाद र तुलसीदल ग्रहण गरेर व्रत तोड्नुपर्छ । पारणको विधि पनि व्रत जत्तिकै महत्वपूर्ण मानिन्छ र यसले व्रतको पूर्णतालाई जनाउँछ।
“तुलसीको दल राख्ने” परम्परा र यसको विशेष महत्व
नेपालमा निर्जला एकादशीको दिन “तुलसीको दल राख्ने” एक विशिष्ट र महत्वपूर्ण परम्पराको रूपमा प्रचलित छ। यो परम्पराले निर्जला एकादशीलाई अन्य एकादशीहरूभन्दा फरक पहिचान दिएको छ।
- निर्जला एकादशीमा तुलसीको बीउ/दल रोप्ने नेपाली परम्परा: निर्जला एकादशीको दिन नेपाली हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले आफ्नो घरको तुलसी मठ वा पवित्र स्थानमा तुलसीको बीउ (मन्जरी वा दाना) छर्ने वा तुलसीको सानो कलमी (दल) रोप्ने गर्दछन् । यो दिन रोपिएको बीउ वा दलबाट उम्रेको सानो तुलसीको बिरुवालाई लगभग एक महिनापछि आषाढ शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिशयनी एकादशीका दिन विधिपूर्वक तुलसी मोठमा सारिन्छ । यो प्रक्रियाले निर्जला एकादशी र हरिशयनी एकादशी बीच एक प्रत्यक्ष, चक्रीय सम्बन्ध स्थापित गर्दछ, जसले तुलसी रोपण र पूजाको एक निरन्तर श्रृंखलालाई जनाउँछ जुन कई महिनासम्म चल्दछ।
- यस परम्पराको सांस्कृतिक, आध्यात्मिक र वातावरणीय पक्ष:
- सांस्कृतिक: यो परम्पराले नेपाली संस्कृतिमा तुलसीको पवित्रता र केन्द्रीय महत्वलाई उजागर गर्दछ। घरआँगनमा तुलसीको मठ हुनुलाई अत्यन्त शुभ र मंगलकारी मानिन्छ । तुलसीलाई घरको रक्षक र समृद्धि प्रदान गर्ने देवीको रूपमा हेरिन्छ।
- आध्यात्मिक: हिन्दू धर्मशास्त्रमा तुलसीलाई भगवान विष्णुकी प्रियतमा (वृन्दा) र लक्ष्मीको स्वरूप मानिन्छ । पौराणिक कथाहरू अनुसार, वृन्दाको पतिव्रता धर्म र त्यसपछिका घटनाक्रमहरूका कारण भगवान विष्णुले तुलसीको रूप धारण गर्नुपरेको प्रसंग पाइन्छ । त्यसैले, तुलसीको रोपण र पूजा गर्नाले भगवान विष्णु र माता लक्ष्मीको विशेष कृपा प्राप्त हुने, घरमा सुख-शान्ति छाउने र आध्यात्मिक उन्नति हुने गहिरो विश्वास छ।
- वातावरणीय: तुलसी एक महत्वपूर्ण औषधीय गुण भएको वनस्पति हो। यसले वरपरको वातावरणलाई शुद्ध राख्न मद्दत गर्दछ र प्रशस्त मात्रामा अक्सिजन उत्सर्जन गर्दछ भन्ने वैज्ञानिक तथ्यहरू पनि छन् । यसरी, “तुलसीको दल राख्ने” परम्पराले अप्रत्यक्ष रूपमा भए पनि वनस्पति संरक्षण र वातावरणीय सन्तुलनमा सकारात्मक योगदान पुर्याउँछ। तुलसीको यो बहुआयामिक महत्व (सांस्कृतिक, आध्यात्मिक, वातावरणीय) ले यस एकादशी परम्परामा यसको केन्द्रीय भूमिकालाई स्पष्ट पार्दछ।
- यो विधि कसरी सम्पन्न गरिन्छ: सामान्यतया, घरको तुलसी मठलाई सफासुग्घर गरी, त्यहाँ मलिलो माटो थपेर वा नयाँ गमलामा सफा माटो भरेर तुलसीको बीउ वा मन्जरीहरू छरिन्छ । कतिपयले तुलसीको सानो हाँगा (दल) पनि रोप्ने गर्दछन्। यसरी राखिएको बीउ वा दललाई नियमित रूपमा थोरै जल सिञ्चित गरी हेरचाह गरिन्छ, ताकि हरिशयनी एकादशीमा रोप्नका लागि स्वस्थ बिरुवाहरू तयार हुन सकून्। यो सरल र घरैमा गर्न सकिने विधिले यस पवित्र कार्यमा व्यापक जनसहभागितालाई प्रोत्साहन गर्दछ।
निर्जला एकादशीमा दानको महिमा
निर्जला एकादशीको दिन गरिने दानको विशेष महिमा छ। यो दिन गरिएको दानले अक्षय पुण्य प्रदान गर्ने शास्त्रीय मान्यता छ।
- नेपाली समाजमा प्रचलित दानका प्रकारहरू: यस दिन जलले भरिएको घडा (माटोको भाँडो वा कलश) दान गर्नुलाई सबैभन्दा महत्वपूर्ण र पुण्यदायी मानिन्छ । यस्तो घडा दान गर्दा “देवदेव ऋषीकेश संसारार्णवतारक। उद्कुम्भ प्रदानेन नय मां परमां गतिम।।” अर्थात् ‘हे देवहरूका पनि देव, इन्द्रियहरूका स्वामी, संसाररूपी सागरबाट तार्नेवाला हे ऋषिकेश! यो जलको घडा दान गर्नाले मलाई परम गति प्रदान गर्नुहोस्’ भन्ने मन्त्र उच्चारण गर्ने विधान छ । यसका अतिरिक्त, अन्न (चामल, दाल, गहुँ), वस्त्र, छाता, जुत्ता, फलफूल, सख्खर, पंखा, र गर्मीमा शीतलता प्रदान गर्ने अन्य वस्तुहरू दान गर्ने चलन पनि व्यापक छ । यी वस्तुहरू ब्राह्मण, गुरु, वा कुनै पनि जरूरतमंद, दीनदुःखी व्यक्तिलाई श्रद्धापूर्वक दान दिइन्छ । निर्जला एकादशी ज्येष्ठ महिनाको गर्मी समयमा पर्ने हुनाले जल, छाता, पंखा जस्ता वस्तुहरूको दानले व्यावहारिक करुणा र धार्मिक पुण्य दुवैलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।
- दानको पुण्यफल र सामाजिक सद्भावमा यसको भूमिका: निर्जला एकादशीमा गरिएको दानले व्रतालुको मनोकांक्षा पूरा हुने, जाने-नजाने गरिएका पापहरूको नाश हुने, र कहिल्यै क्षय नहुने पुण्य प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ । यसले व्यक्तिमा त्याग, करुणा र परोपकारको भावना जागृत गराउँछ। व्रतालुले स्वयं कठोर व्रत (जलबिहीन उपवास) बसेर पनि अरूको आवश्यकता (जस्तै तिर्खाएकोलाई पानी) प्रति संवेदनशील भई दान गर्नुले व्यक्तिगत आध्यात्मिक साधना र सामाजिक उत्तरदायित्व बीचको सन्तुलनलाई दर्शाउँछ। यस प्रकारको दानले समाजमा आपसी सहयोग, सद्भाव र मानवीय मूल्यहरूको प्रवर्द्धनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।
निर्जला एकादशी र भीमसेन (पाण्डव एकादशी) को सम्बन्ध
निर्जला एकादशीको महत्व र प्रसिद्धिलाई महाभारतकालीन पात्र भीमसेनसँग जोडिएको रोचक कथाले अझ बढाएको छ।
- महाभारतकालीन भीमसेनले यो व्रत धारण गरेको प्रसंग र नेपाली लोकजीवनमा यसको स्वीकृति: पौराणिक कथाहरू अनुसार, महाभारतका पाँच पाण्डवहरूमध्येका एक, भीमसेन, आफ्नो अत्यधिक भोक र भोजनप्रतिको तीव्र आसक्तिका कारण वर्षभरिका अन्य एकादशीहरूको व्रत बस्न असमर्थ थिए। उनले आफ्ना अन्य भाइहरू र पत्नी द्रौपदीले एकादशी व्रत बसेको देख्दा आफू पुण्यबाट वञ्चित भएकोमा चिन्तित भई महर्षि वेदव्याससँग यसको समाधान मागे। व्यासजीले भीमसेनलाई वर्षमा एकपटक मात्र पर्ने यो निर्जला एकादशीको व्रत विधिपूर्वक पालन गरेमा अन्य सबै एकादशीहरूको व्रत बसे बराबरको पुण्यफल प्राप्त हुने उपाय बताए । यो कथाले व्रतको कठोरता र महत्वलाई अझ प्रगाढ बनाउँछ, किनकि भीमसेनजस्ता अत्यन्त बलशाली र भोका व्यक्तिले समेत यो व्रत बस्दा भोक र प्यासले अत्यन्त व्याकुल भई मूर्छित हुन पुगेका थिए भन्ने वर्णन पाइन्छ । यो भीमसेनको कथाले निर्जला एकादशीलाई एक प्रतिष्ठित पौराणिक आधार प्रदान गर्दछ र यसलाई सर्वसाधारणका लागि पनि सान्दर्भिक बनाउँछ।
- यस एकादशीलाई ‘भीमसेनी एकादशी’ वा ‘पाण्डव एकादशी’ पनि भनिने कारण: भीमसेनले महर्षि व्यासको आज्ञाअनुसार यो कठोर व्रत सफलतापूर्वक सम्पन्न गरी पुण्य प्राप्त गरेकाले यस एकादशीलाई ‘भीमसेनी एकादशी’ वा ‘पाण्डव एकादशी’ को नामले पनि चिनिन्छ । नेपालमा यी नामहरू व्यापक रूपमा प्रचलित छन् र यसले एकादशीको पहिचानमा लोकप्रिय कथालाई अभिन्न रूपमा जोडेको छ। यी वैकल्पिक नामहरूले एकादशीको स्मरण गर्दा भीमसेनको प्रयास र व्रतको शक्तिलाई स्वतः सम्झाउँछ, जसले यसको सांस्कृतिक र धार्मिक महत्वलाई अझ बलियो बनाउँछ।
नेपालका प्रमुख विष्णु मन्दिरहरूमा निर्जला एकादशी
नेपाल, विशेषगरी काठमाडौँ उपत्यका, प्राचीन र महत्वपूर्ण विष्णु मन्दिरहरूको केन्द्र हो। यस्ता मन्दिरहरूमा एकादशी तिथिहरूमा विशेष चहलपहल हुने गर्दछ।
- काठमाडौं उपत्यकाका चाँगुनारायण, बुढानीलकण्ठ जस्ता मन्दिरहरूमा निर्जला एकादशीको अवसरमा हुने विशेष पूजा वा दर्शनार्थीको जमघट: सामान्यतया, प्रत्येक एकादशीमा भगवान विष्णुका मन्दिरहरू, जस्तै काठमाडौँ उपत्यकाका प्रसिद्ध चाँगुनारायण, शेषनारायण, इचंगुनारायण, विशंखुनारायण (चार नारायण), र बुढानीलकण्ठ मन्दिरमा भक्तजनहरूको विशेष भीड लाग्ने गर्दछ। भक्तजनहरू दर्शन, पूजा-आराधना, र भजन-कीर्तनका लागि उपस्थित हुन्छन्। बुढानीलकण्ठमा निर्जला एकादशीको अवसरमा विशेष कार्यक्रमहरू आयोजना हुने संकेतहरू पाइएता पनि , उपलब्ध स्रोतहरूमा यसको विस्तृत विवरण भने स्पष्ट छैन। चाँगुनारायण र बुढानीलकण्ठ जस्ता मन्दिरहरूमा विशेषगरी हरिबोधिनी एकादशी जस्ता अन्य ठूला एकादशीहरूमा भव्य मेला लाग्ने र विशेष पूजा हुने गरेको पाइन्छ । निर्जला एकादशीको दिन पनि यी मन्दिरहरूमा नियमित पूजापाठका अतिरिक्त भक्तजनहरूले व्यक्तिगत रूपमा व्रत लिई दर्शन गर्ने र विशेष प्रार्थना गर्ने प्रचलन रहन्छ। यद्यपि, निर्जला एकादशीका लागि नै विशेष, अद्वितीय र ठूलो स्तरको मन्दिर-केन्द्रित उत्सवको विस्तृत विवरण हालसम्मका स्रोतहरूबाट स्पष्ट रूपमा खुल्न सकेको छैन। तथापि, यी पवित्र स्थलहरूमा यस दिन गरिने सामान्य पूजा र दर्शनले पनि विशेष पुण्य प्रदान गर्ने विश्वास गरिन्छ।
निष्कर्ष
निर्जला एकादशी नेपाली हिन्दु समाजमा एक अत्यन्त महत्वपूर्ण र श्रद्धापूर्वक मनाइने पर्व हो। यो व्रत केवल एक धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई, आत्म-अनुशासन, त्याग, भक्ति र सांस्कृतिक पहिचानको एक सशक्त प्रतीक पनि हो।
- निर्जला एकादशी व्रतको आध्यात्मिक सार र नेपाली संस्कृतिमा यसको अक्षुण्णता: यो व्रतको कठोरता – अन्न र जल पूर्णतया त्याग – ले नै यसको आध्यात्मिक गहिराइलाई दर्शाउँछ। यो एक प्रकारको कठिन तपस्या हो, जसले इन्द्रियहरूलाई वशमा राख्न, मनलाई शुद्ध पार्न र ईश्वरप्रतिको गहिरो भक्तिभाव प्रकट गर्न प्रेरित गर्दछ । नेपाली संस्कृतिमा यसको निरन्तरता र श्रद्धापूर्वक पालनाले सनातन हिन्दु धर्मका मूल्य-मान्यता र जीवन्त परम्पराहरू पुस्तान्तरण हुँदै आएको प्रमाणित गर्दछ। “तुलसीको दल राख्ने” जस्ता मौलिक नेपाली परम्पराहरूले यस पर्वलाई अझ विशिष्ट र स्थानीय संस्कृतिसँग अभिन्न बनाएको छ।
- आधुनिक नेपाली समाजमा यसको सान्दर्भिकता र पालना: आजको आधुनिक र व्यस्त जीवनशैलीका बाबजुद पनि धेरै नेपालीहरूले निर्जला एकादशीको व्रत अत्यन्त श्रद्धा र निष्ठाका साथ पालन गरिरहेका छन्। यसले नेपाली समाजको आफ्नो सांस्कृतिक र आध्यात्मिक धरोहरप्रतिको लगावलाई देखाउँछ। यो व्रत शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यका लागि पनि लाभदायक मानिन्छ , किनकि यसले शरीरलाई विश्राम दिन्छ र मानसिक संकल्प शक्ति बढाउँछ। “तुलसीको दल राख्ने” जस्ता परम्पराहरूले धार्मिक आस्थाका साथसाथै वातावरणीय चेतना र सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। यसरी, निर्जला एकादशीले आधुनिक नेपाली समाजमा पनि आफ्नो सान्दर्भिकता कायम राख्दै आध्यात्मिक र सांस्कृतिक जीवनलाई समृद्ध बनाइरहेको छ। यो पर्वले व्यक्तिगत साधनाका साथै दान र परोपकार जस्ता सामाजिक सद्भावका पक्षहरूलाई पनि समेटेको हुनाले यसको महत्व अझ व्यापक छ।
Works cited
1. Nirjala Ekadashi 2025: कब है निर्जला एकादशी? जानें पूजन का शुभ मुहूर्त और पारण का समय, https://www.aajtak.in/religion/news/story/nirjala-ekadashi-2025-know-date-and-time-shubh-muhurat-for-pujan-and-vrat-paran-timings-tvisg-dskc-2254099-2025-06-02
2. निर्जला एकादशी २०२५: समय, विधि र लाभ – ९९पण्डित – 99 Pandit, https://99pandit.com/ne/blog/nirjala-ekadashi/
3. Nirjala Ekadashi Vrat 2025 : कब रखें निर्जला एकादशी का व्रत? यहां जानें पूजा विधि और पुण्य लाभ, https://www.prabhatkhabar.com/religion/nirjala-ekadashi-vrat-2025-when-to-observe-nirjala-ekadashi-fast-know-the-worship-method-and-spiritual-benefits
4. निर्जला एकादशी 2025 : जानें तिथि, शुभ मुहूर्त और दान का महत्व – नारायण सेवा संस्थान, https://www.narayanseva.org/nirjala-ekadashi/
5. के छ निर्जला एकादशी व्रतको महत्व ? « Lokpath | Online Nepali News, https://www.lokpath.com/story/260646/
6. Nirjala Ekadashi 2025 : इस दिन किया गया दान-पुण्य देता है अक्षय फल, जानिए निर्जला एकादशी की खासियत – Prabhat Khabar, https://www.prabhatkhabar.com/religion/nirjala-ekadashi-2025-daan-punya-benefits-significance-must-donate-these-things-on-auspicious-day
7. Nirjala ekadashi: निर्जला एकादशी व्रत खंडित ना हो, व्रत का फल मिले, इसके लिए इन बातों को मानें, https://www.livehindustan.com/astrology/know-nirjala-ekadashi-vrat-date-and-niyam-so-you-can-get-benefit-of-ekadashi-vrat-201748575670952.html
8. Nirjala Ekadashi: क्यों रखा जाता है निर्जला एकादशी का व्रत, जानें इसका महत्व और तिथि, https://www.tv9hindi.com/spiritual/why-we-celebrate-nirjala-ekadashi-2023-know-shubh-muhurat-and-significance-1860236.html
9. एकादशी व्रतको शास्त्रीय महत्व र विधि | Mero Jyotish, https://www.merojyotish.com/sanskriti/194.htm
10. Nirjala Ekadashi Vrat Niyam : इस नियम के पालन के बिना अधूरा है निर्जला एकादशी व्रत, नोट कर लें पूजा- विधि और शुभ मुहूर् – Hindustan, https://www.livehindustan.com/astrology/puja-vidhi/nirjala-ekadashi-vrat-date-time-puja-vidhi-niyam-201718290692502.html
11. नेपाली पात्रो – नेपाली कैलेण्डर जेष्ठ, विक्रम सम्बत 2082 को लागि नई …, https://www.drikpanchang.com/nepali/calendar/nepali-patro.html?lang=ne
12. 2025 Ekadashi dates for Kathmandu | Ekadasi fasting days for …, https://www.drikpanchang.com/vrats/ekadashidates.html?geoname-id=1283240
13. 2 दिन रखा जाएगा निर्जला एकादशी का व्रत, 32 घंटे लंबा होगा उपवास, जानिए तिथि, मुहूर्त और महत्व, https://ndtv.in/faith/nirjala-ekadashi-2025-date-shubh-muhurat-fasting-time-8431181
14. निर्जला एकादशी पर जिस घर खाई जाती है ये चीज दौड़ी चली आती है माता लक्ष्मी – YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=oudVqf6kKo8
15. निर्जला एकादशी व्रतको रोचक कथा – Online Khabar, https://www.onlinekhabar.com/2020/05/869129
16. Nirjala Ekadashi | निर्जला एकादशी व्रत कथा – Webdunia, https://hindi.webdunia.com/ekadashi-vrat-katha/%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE-112102700018_1.htm
17. Nirjala ekadshi 2025 : निर्जला एकादशी के दिन कब पानी पीना चाहिए, जानिए यहां – NDTV.in, https://ndtv.in/faith/nirjala-ekadashi-vrat-me-kab-pina-chaiyea-pani-8411754
18. निर्जला एकादशी पर भगवान विष्णु को जरूर लगाएं इन 3 चीजों का भोग, श्री हरि के साथ माता लक्ष्मी की भी प्राप्त होगी कृपा | Nirjala Ekadashi 2024 Bhog for Lord Vishnu, nirjala ekadashi puja vidhi – NDTV.in, https://ndtv.in/faith/nirjala-ekadashi-2024-bhog-for-lord-vishu-nirjala-ekadashi-puja-vidhi-5886747
19. निर्जला एकादशीमा के गर्ने ? – NepalKhoj, https://www.nepalkhoj.com/2023/05/31/295525/
20. निर्जला एकादशी – विकिपिडिया, https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%A8%E0%A4%BF
21. Nirjala Ekadashi Vrata | निर्जला एकादशी व्रत (तुलसीको दल राख्ने …, https://www.hamropatro.com/date/2082-2-24
22. आज निर्जला एकादशी : घरघरमा तुलसीको बिउ राखिँदै – कञ्चन खवर …, https://kanchankhabar.com/detail/2623
23. आज निर्जला एकादशी : घरघरमा तुलसीको दल राखिँदै यस्तो छ धार्मीक विश्वास – ABC NEWS NEPAL, https://www.abcnepal.tv/posts/153147
24. तुलसी रोप्ने परम्परा र हाम्रो विश्वास | Nepal’s first 24-hour updated …, https://www.ratopati.com/story/371027/akadashi
25. आज निर्जला एकादशी व्रत, तुलसीको बिउ रोपिँदै – Nepal Clicks, https://www.nepalclicks.com/details/10943
26. तुलसी बिजारोपण गर्दै निर्जला एकादशी व्रत गरिँदै – Nepal Views, https://www.nepalviews.com/2023/05/31/165031/ 27. निर्जला एकादशी २०८१,ब्रत पूजा कसरी गर्ने ? तुलसीको दल कसरी राख्ने ? सम्पूर्ण बिधी बिधान, https://www.youtube.com/watch?v=VOkLeMcAKFw
28. निर्जला एकादशीको ब्रत कहिले कसरी गर्ने ? तुलसी दल कसरी राख्ने ? सम्पूर्ण बिधी बिधान सहित, https://www.youtube.com/watch?v=SsdC8jFZsMs
29. निर्जला एकादशी का पौराणिक महत्व – Webdunia, https://hindi.webdunia.com/other-festivals/%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5-108061200039_1.htm
30. बुढानिलकण्ठ मन्दिरमा यस्तो देखियो…निर्जला एकादशी विशेष || Bhakti Darshan Television, https://m.youtube.com/watch?v=GMEXO9hKkBk
31. हरिबोधनीमा आजदेखि चार दिनसम्म बुढानीलकण्ठ मन्दिरमा विशेष मेला – काठमाडौं खबर – Kathmandu Khabar, https://kathmandukhabar.com/2024/11/14121/
32. हरिबोधिनी एकादशीमा चाँगुनारायणमा भक्तजनको भीड | ईमाउण्टेन समाचार – EmountainTv, https://emountaintv.com/ne/242488/
