परिचय
कुकुर तिहार, जसलाई कुकुर दिन पनि भनिन्छ, नेपालमा मनाइने पाँच दिने तिहार पर्वको दोस्रो दिन हो। काग तिहार (पहिलो दिन) कागलाई अर्पण गर्ने परम्पराले प्रारम्भ भए पनि, दोस्रो दिन कुकुरलाई समर्पित हुन्छ। यो दिन कुकुरलाई निष्ठावान साथी, घरपालुवा र आत्माको रक्षकका रूपमा सम्मान गरिन्छ। नेपाली संस्कृतिको विशेष दर्शन यही हो कि मानव मात्र होइन, पशुपक्षीलाई पनि जीवनको पवित्र चक्रमा समान स्थान दिइन्छ।
ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पृष्ठभूमि
हिन्दू धर्मग्रन्थमा कुकुरको गहिरो धार्मिक महत्त्व छ। कुकुरलाई यमराज (मृत्युदेवता) का दूत र पाताल–स्वर्गको प्रवेशद्वारका रक्षक मानिन्छ। उनीहरूले आत्मालाई अर्को यात्रातर्फ सुरक्षित रूपमा मार्गदर्शन गर्छन् भन्ने विश्वास छ। महाभारत मा पनि युधिष्ठिरले आफ्नो निष्ठावान कुकुरलाई छोडेर स्वर्ग प्रवेश गर्न अस्वीकार गरेको कथा पाइन्छ, जसले निष्ठा र भक्तिको गहिरो उदाहरण दिन्छ।
नेपाली ग्रामीण समाजमा कुकुरले घर, गोठ र खेतको रक्षा गर्ने महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। शहरी क्षेत्रमा तिनीहरू पारिवारिक सदस्य झैं प्रिय साथी बनेका छन्। यसरी धार्मिक प्रतीकात्मकता र दैनिक जीवनको उपयोगिता मिलेर कुकुर तिहारलाई अझै अर्थपूर्ण बनाउँछ।
पूजा र परम्परा
कुकुर तिहारका मुख्य अनुष्ठान यसप्रकार छन्:
माला लगाइने (गर्याउने): कुकुरलाई गोदावरी वा सयपत्रीको माला लगाइन्छ। माला शुद्धता र सम्मानको प्रतीक हो।
टिका लगाइने: दही, अक्षता र सिन्दूर मिसाएर रातो टिका कुकुरको निधारमा लगाइन्छ। यसले उनीहरूलाई आशीर्वाद दिने र दिव्य साथीको रूपमा सम्मान गर्ने परम्परा जनाउँछ।
विशेष खाना अर्पण: घरमा पकाइएको भात, दाल, अन्डा, दूध, रोटी जस्ता परिकार कुकुरलाई दिइन्छ (मासु दिइँदैन)। यसले कृतज्ञता र माया प्रकट गर्छ।
प्रार्थना र आशीर्वाद: परिवारले कुकुरको दीर्घायु र घरको सुरक्षा प्रार्थना गर्दछन्।
महत्त्वपूर्ण कुरा, यो पूजा केवल पाल्तु कुकुरका लागि मात्र नभई टोलछिमेकका भोक्का कुकुर वा सडकका कुकुरलाई पनि गरिन्छ। यसले नेपाली समाजको दयालुता र समावेशितालाई उजागर गर्छ।
प्रतीकात्मकता र आध्यात्मिक महत्त्व
कुकुर तिहारले गहिरो अर्थ बोकेको छ:
निष्ठा र प्रेम: कुकुर मानवीय निष्ठाको प्रतिक हुन्।
सुरक्षा र रक्षा: उनीहरू घरका रक्षक र आत्माको मार्गदर्शक हुन्।
दिव्य सम्बन्ध: कुकुरलाई यमराजसँग जोडिएको दूत मानिन्छ।
प्रकृतिसँग सन्तुलन: मानिस र जनावरबीचको सामञ्जस्यपूर्ण जीवनलाई बल दिन्छ।
यसरी, कुकुर तिहार केवल पूजा नभई जीवन दर्शन र सहअस्तित्वको पाठ हो।
आधुनिक समयमा कुकुर तिहार
आजकल कुकुर तिहारले विश्वभर ध्यान खिचेको छ। माला र टिका लगाइएका कुकुरका तस्बिरहरू अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा प्रायः भाइरल हुन्छन्। यसले नेपाललाई दयालु संस्कृतिको परिचायक बनाएको छ।
शहरमा पशु–कल्याण संस्थाहरूले यो दिनलाई कुकुरको स्वास्थ्य, खोप, र जिम्मेवार पालनाबारे जनचेतना फैलाउने अवसरका रूपमा प्रयोग गर्छन्। बालबालिकालाई सडकका कुकुरलाई पनि सम्मान गर्न सिकाइन्छ। यसले कुकुर तिहारलाई धार्मिक मात्र नभई सामाजिक सचेतनाको पर्व बनाइदिएको छ।
टेक्नोलोजीले पनि सहयोग गरेको छ। मेरो नेपाल एप जस्ता मोबाइल एप्सले पूजा गर्ने तरिका, शुभसाइत, कथा र सांस्कृतिक महत्वबारे जानकारी दिन्छ। यसले नयाँ पुस्तालाई परम्परा बुझ्न र सही तरिकाले मनाउन मद्दत गर्छ।
क्षेत्रीय भिन्नता
गाउँमा गोठपाल्ने वा घरमा रक्षा गर्ने कुकुरलाई विशेष भोजन र आशीर्वाद दिइन्छ।
शहरमा मानिसहरूले सडकका कुकुरलाई खाना खुवाएर दयालुता र समावेशिता देखाउँछन्।
केही नेवार समुदायमा कुकुरलाई पूजा गर्दा भजन वा परम्परागत गीत गाइन्छ।
यसरी, क्षेत्रीय भिन्नताले कुकुर तिहारलाई अझ विविधतापूर्ण बनाउँछ।
विश्वव्यापी मान्यता
कुकुर तिहार आज विश्वभर चिनिएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाले यसलाई जनावरप्रति दयालु व्यवहार गर्ने अनौठो नेपाली परम्पराको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यसले नेपाललाई मानव–जनावर सहअस्तित्वको अद्वितीय उदहारणका रूपमा स्थापित गरेको छ।
निष्कर्ष
कुकुर तिहार प्रेम, निष्ठा र आध्यात्मिक कृतज्ञताको पर्व हो। यस दिन कुकुरलाई सम्मान गरेर मानिसले उनीहरूको योगदानलाई सम्झिन्छन्। उनीहरू केवल साथी मात्र होइनन्, रक्षक, मार्गदर्शक र दूत पनि हुन्। तिहारको दोस्रो दिनले पर्वलाई अझ भावनात्मक र अर्थपूर्ण बनाउँछ।
