लेखक: रूपेश (यो लेख मेरो नेपाल एपद्वारा लिखित पनि हो ।)
१. परिचय: श्री पशुपतिनाथ – आस्थाको केन्द्र र राष्ट्रिय धरोहर
श्री पशुपतिनाथ मन्दिर, काठमाडौंको बागमती नदीको किनारमा अवस्थित, नेपाल र विश्वभरका हिन्दु धर्मावलम्बीहरूका लागि आस्थाको एक अद्वितीय केन्द्र हो । ‘समस्त प्राणीहरूका स्वामी’ को रूपमा पुजिने भगवान् पशुपतिनाथलाई नेपालको राष्ट्रिय देवता मानिन्छ र यो मन्दिर युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा समेत सूचीकृत छ । शताब्दियौंदेखि, पशुपतिनाथ मन्दिरले केवल धार्मिक आस्था मात्र नभई नेपालको सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र आध्यात्मिक पहिचानलाई समेत जीवन्त राखेको छ।
नेपाली राजाहरूको पशुपतिनाथप्रतिको ऐतिहासिक श्रद्धा र संरक्षणको भूमिका उल्लेखनीय रहेको पाइन्छ । लिच्छविकालदेखि शाहवंशसम्मका शासकहरूले यस मन्दिरको संरक्षण, सम्वर्द्धन र पूजाआजामा विशेष योगदान पुर्याउँदै आएका छन्। यो राजकीय निष्ठाले पशुपतिनाथलाई केवल एक पूजास्थल मात्र नभई राष्ट्रिय एकता र सांस्कृतिक गौरवको प्रतीकको रूपमा स्थापित गरेको छ। राजालाई देवत्वको अंश मान्ने परम्परा र पशुपतिनाथप्रतिको उनको भक्तिले शासक र शासितबीच एक प्रकारको आध्यात्मिक सम्बन्धसमेत निर्माण गरेको थियो, जसले राष्ट्रिय एकतालाई थप बलियो बनाएको विश्वास गरिन्छ।
यसै सन्दर्भमा, एक महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्ने गर्दछ: के राजा वीरेन्द्र र अन्य राजाहरूको पालामा पशुपतिनाथ मन्दिरमा राष्ट्रिय कल्याणका लागि दैनिक क्षमा पूजा गर्ने परम्परा थियो, जसले देशमा सुख, शान्ति र समृद्धि सुनिश्चित गर्थ्यो? यो लेख यसै ऐतिहासिक र आस्थागत विषयको अन्वेषणमा केन्द्रित रहनेछ, जहाँ क्षमा पूजाको अर्थ, महत्व, ऐतिहासिकता र वर्तमान अवस्थाबारे विमर्श गरिनेछ। पशुपतिनाथमा हुने राजकीय पूजाले नेपालको परराष्ट्र सम्बन्ध, विशेषगरी भारतसँग, सांस्कृतिक कूटनीतिको भूमिका खेलेको हुन सक्ने तथ्यलाई पनि नकार्न सकिँदैन, किनकि परम्परागत रूपमा भारतीय भट्ट पुजारीहरूद्वारा पूजाआजा सम्पन्न गरिँदै आएको छ ।
२. क्षमा पूजा: हिन्दु दर्शनमा अर्थ, महत्व र शास्त्रीय आधार
“क्षमा” शब्दले हिन्दु दर्शनमा गहिरो अर्थ राख्दछ। यो केवल गल्तीको माफी मात्र नभई सहनशीलता, धैर्य, करुणा र मनको विशालताको प्रतीक हो । मनुस्मृति र महाभारतजस्ता प्राचीन ग्रन्थहरूमा क्षमालाई मानव जीवनको एक उत्कृष्ट गुण मानिएको छ, विशेषगरी शासकहरूका लागि यसको महत्व अझ बढी दर्शाइएको छ । “क्षमा वीरस्य भूषणम्” (क्षमा वीरको गहना हो) जस्ता भनाइहरूले यसको गरिमालाई उजागर गर्दछन्।क्षमा पूजाको सामान्य उद्देश्य जानी नजानी भएका गल्तीहरू, प्राकृतिक प्रकोप, महामारी वा कुनै पनि प्रकारका राष्ट्रिय संकट तथा विध्नबाधाहरूबाट राष्ट्र र नागरिकलाई सुरक्षित राख्न देवीदेवतासँग क्षमायाचना गर्नु हो । यो पूजा व्यक्ति वा समुदायले जानेर वा नजानेर गरेका कुनै पनि भूलचुकका लागि देवीदेवतासमक्ष गरिने विनम्र निवेदन हो, जसले गर्दा नकारात्मक शक्तिहरू शान्त होऊन र सकारात्मक ऊर्जाको प्रवाह बढोस् भन्ने कामना गरिन्छ। हिन्दु मान्यताअनुसार, क्षमाले व्यक्तिगत र सामुदायिक कल्याण (श्रेयस) मा सकारात्मक प्रभाव पार्दछ । यदि कुनै राष्ट्र वा समुदायले क्षमाको सिद्धान्तलाई सामूहिक रूपमा आत्मसात गर्छ भने, यसले आन्तरिक द्वन्द्व कम गर्न र मेलमिलाप बढाउन मद्दत पुर्याउँछ। क्षमाले क्रोध र प्रतिशोधको भावनालाई मत्थर पार्दै सामाजिक तनाव र विभाजन घटाउँछ, फलतः राष्ट्रिय उन्नति र शान्तिको लागि अनुकूल वातावरण सिर्जना हुन्छ। यसरी, क्षमाको अभ्यासले राष्ट्रिय स्तरमा शान्ति र समृद्धिको आधार तयार पार्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
३. ऐतिहासिक आलोक: पशुपतिनाथमा राजतन्त्रकालीन क्षमा पूजा र राजकीय अनुष्ठान
नेपाली राजतन्त्रको इतिहासमा पशुपतिनाथप्रतिको आस्था र राजकीय अनुष्ठानहरूको महत्वपूर्ण स्थान रहेको छ। लिच्छविकालदेखि शाहवंशसम्मका राजाहरूले पशुपतिनाथलाई राष्ट्रिय देवताको रूपमा पुज्दै आएका छन् र मन्दिरको संरक्षण तथा सञ्चालनमा राजकीय संलग्नता निरन्तर रहँदै आएको छ । विभिन्न ऐतिहासिक अभिलेख तथा परम्पराहरूले राजाहरूद्वारा पशुपतिनाथमा राष्ट्रिय कल्याणका निमित्त विशेष पूजाआजा गर्ने गरिएको देखाउँछ ।
क्षमा पूजाको सन्दर्भमा, यो विशेषगरी कुनै ठूलो राष्ट्रिय संकट, प्राकृतिक विपत्ति, महत्वपूर्ण निर्माण कार्यको थालनीअघि वा नियमित पूजाआजामा कुनै अवरोध उत्पन्न भएपछि शुद्धीकरण र देवीदेवताको अनुमति माग्नका लागि गरिने प्रचलन रहेको देखिन्छ। उदाहरणका लागि, २०७७ फागुनमा पशुपतिनाथको शिवलिंगमा सुनको जलहरी राख्नुअघि तत्कालीन राष्ट्रपतिद्वारा क्षमा पूजामा सहभागिता जनाइएको थियो । त्यसैगरी, विगतमा मन्दिरको नित्य पूजामा कुनै कारणवश अवरोध उत्पन्न हुँदा भट्ट पुजारीहरूद्वारा क्षमा पूजा सम्पन्न गरिएको इतिहास छ । यी घटनाहरूले क्षमा पूजाको अभ्यासलाई दर्शाउँछन्, यद्यपि यी दैनिक राजकीय क्षमा पूजाभन्दा फरक, विशेष परिस्थितिजन्य अनुष्ठानहरू थिए।राजा वीरेन्द्रको शासनकालमा पनि पशुपतिनाथमा विभिन्न धार्मिक अनुष्ठानहरू राजकीय संरक्षणमा सम्पन्न हुन्थे भन्ने कुरामा दुईमत छैन। यद्यपि, राजा वीरेन्द्र वा अन्य राजाहरूले राष्ट्रिय शान्ति र समृद्धिका लागि दैनिक रूपमा क्षमा पूजा गर्ने गरेको ठोस ऐतिहासिक प्रमाण वा अभिलेखहरू हालसम्म उपलब्ध अनुसन्धानमा स्पष्ट रूपमा फेला परेका छैनन्। “राजगुठी” को अवधारणाले मन्दिर सञ्चालनमा राजकीय संरक्षण र संलग्नतालाई पुष्टि गर्दछ , तर दैनिक क्षमा पूजाको विशिष्टता यसबाट किटान गर्न गाह्रो छ। यो सम्भव छ कि राष्ट्रिय कल्याणको कामना अन्य नित्य वा विशेष राजकीय पूजाअर्चनाहरूमा नै समाहित थियो, वा कुनै विशेष पूजालाई कालान्तरमा “क्षमा पूजा” को रूपमा बुझिएको वा स्मरण गरिएको हुन सक्छ। तथापि, नेपाली राजाहरूले राष्ट्र र जनताको कल्याणका लागि पशुपतिनाथसँग निरन्तर प्रार्थना गर्ने परम्परा भने जीवन्त रहेको थियो।
४. पशुपतिनाथको नित्य पूजा: एक अविछिन्न आध्यात्मिक प्रवाह
पशुपतिनाथ मन्दिरमा शताब्दीयौंदेखि नित्य पूजाको एक सुस्थापित र अविछिन्न परम्परा चलिआएको छ, जसले मन्दिरको जीवन्तता र आध्यात्मिक शक्तिलाई दर्शाउँछ । यो नित्य पूजा विभिन्न चरणहरूमा सम्पन्न गरिन्छ, जसले भगवान् शिवप्रतिको समर्पण र भक्तिको गहिराइलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।
पशुपतिनाथको दैनिक पूजा बिहान ४ बजे मन्दिरको पश्चिमद्वार खुलेपछि सुरु हुन्छ । सर्वप्रथम, भगवान् पशुपतिनाथलाई जगाउने र स्नान गराउने कार्य हुन्छ। यसपछि विभिन्न उपचारहरूले पूजा गरिन्छ, जसमा बालभोग अर्पण गर्नेदेखि लिएर विशेष अभिषेकहरूसम्म पर्दछन्। शिवलिंगलाई जल, दूध, मह, घिउ, चिनी (पञ्चामृत) आदिले स्नान गराइन्छ । पूजाका क्रममा वेदका ऋचाहरू, शिवस्तुति र विभिन्न मन्त्रहरूको उच्चारण गरिन्छ। मुख्य पुजारी (भट्ट) र सहायक पुजारी (राजभण्डारी) हरूले आ-आफ्नो जिम्मेवारीअनुसार यी सम्पूर्ण पूजा विधिहरू सम्पन्न गर्दछन् ।
दिनभरि विभिन्न समयमा भगवानलाई भोग अर्पण गरिन्छ र भक्तजनहरूका लागि दर्शन खुला रहन्छ। साँझको आरती पशुपतिनाथको नित्य पूजाको एक महत्वपूर्ण र आकर्षक पक्ष हो । बागमती नदीको किनारमा हुने यो आरतीमा भगवान् शिवको महिमा गाइन्छ, दियोहरू बालिन्छन् र विशेष प्रार्थनाहरू गरिन्छन्। महत्वपूर्ण कुरा के छ भने, यस साँझको आरतीमा राष्ट्र, समस्त नेपाली जनता र सम्पूर्ण विश्वको कल्याण, शान्ति र समृद्धिको लागि प्रार्थना गर्ने परम्परा रहेको छ । यसले राष्ट्रिय कल्याणका लागि गरिने प्रार्थनाको भावनालाई समेट्छ, जुन प्रयोगकर्ताको मूल प्रश्नसँग मेल खान्छ। नित्य पूजाको समग्रतामा नै राष्ट्र र समस्त प्राणीको कल्याणको भावना निहित हुन सक्छ, यद्यपि ‘क्षमा पूजा’ नामको छुट्टै दैनिक राजकीय अनुष्ठानको स्पष्ट प्रमाण नभए तापनि। प्रत्येक पूजाको उद्देश्य नै नकारात्मक शक्तिहरूलाई शान्त पार्नु र सकारात्मक ऊर्जा प्रवाह गर्नु हो, र हिन्दु पूजा पद्धतिको अभिन्न अंगको रूपमा, प्रत्येक पूजाको अन्त्यमा क्षमा प्रार्थना (पूजामा भएका त्रुटिहरूका लागि) गर्ने चलन पनि छ ।
५. वर्तमान परिप्रेक्ष्य: क्षमा पूजाको निरन्तरता, रूपान्तरण र चुनौतीहरू
नेपालमा राजतन्त्रको अन्त्यपछि पशुपतिनाथमा राजकीय स्तरमा हुने पूजा र अनुष्ठानहरूको स्वरूपमा केही परिवर्तन आएको छ । पहिले राजा स्वयं उपस्थित भएर गर्ने कतिपय विशेष पूजाआजा अहिले राष्ट्रप्रमुख वा सरकारका प्रतिनिधिहरूबाट हुने गरेको छ, वा कतिपय अवस्थामा ती परम्पराहरूले फरक रूप लिएका छन्।
पशुपति क्षेत्र विकास कोष (PADT) ले हाल मन्दिरको व्यवस्थापन र सञ्चालनको जिम्मेवारी लिएको छ । कोषले मन्दिरको भौतिक संरचनाको संरक्षण, पूजाआजाको व्यवस्थापन र भक्तजनहरूको सुविधाका लागि विभिन्न कार्यहरू गर्दै आएको छ। तथापि, कहिलेकाहीँ कोषका निर्णयहरू विवादमा पनि पर्ने गरेका छन्। उदाहरणका लागि, २०७७ सालमा पशुपतिनाथको शिवलिंगमा सुनको जलहरी राख्ने क्रममा क्षमा पूजा गरिएको थियो, तर उक्त पूजाको विधि र समय (शुक्रअस्तको समय) लाई लिएर पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिले नै शास्त्रीय विधान मिचिएको भनी आपत्ति जनाएको थियो । यस घटनाले परम्परागत धार्मिक विधि र आधुनिक संस्थागत व्यवस्थापनबीच कहिलेकाहीँ देखिने द्वन्द्व र चुनौतीहरूलाई उजागर गर्दछ। यस्ता विवादहरूले प्राचीन परम्परा र आधुनिकताबीच सन्तुलन कायम राख्नुपर्ने आवश्यकतालाई दर्शाउँछन्।
राष्ट्रिय स्तरमा दैनिक क्षमा पूजा गर्ने परम्परा हाल पशुपतिनाथमा रहेको स्पष्ट जानकारी छैन। यद्यपि, विशेष अवसरहरूमा, जस्तै कुनै ठूलो निर्माण वा जीर्णोद्धार कार्यअघि, वा कुनै राष्ट्रिय महत्वको घटनामा, क्षमा पूजा वा शान्ति पूजा गर्ने गरिएको हुन सक्छ। तर, राजतन्त्रकालमा जस्तो राष्ट्रप्रमुखको प्रत्यक्ष र नियमित संलग्नतामा हुने विशिष्ट राजकीय अनुष्ठानहरूको निरन्तरतामा भने कमी आएको अनुभव गर्न सकिन्छ। यदि राष्ट्रिय कल्याणका लागि गरिने मानिएका परम्परागत राजकीय अनुष्ठानहरू रोकिएका वा परिवर्तित भएका छन् भने, यसले जनताको आस्था र राष्ट्रको आध्यात्मिक कल्याणप्रतिको सामूहिक चेतनामा कस्तो प्रभाव पारेको छ भन्ने विषय विचारणीय छ।
६. क्षमा, शान्ति र राष्ट्रिय उन्नति: एक सार्वभौमिक आवश्यकता
“हरेक देशले क्षमा पूजा दैनिक गर्नुपर्ने हुन्छ अनि मात्र देशमा सुख शान्ति उन्नतिहरू हुन्छ” भन्ने मान्यताले क्षमा, सहिष्णुता र सामूहिक प्रार्थनाको विश्वव्यापी महत्वलाई दर्शाउँछ। क्षमा पूजा एक प्रतीकात्मक कार्य हुन सक्छ, तर यसमा निहित भावना – गल्तीहरूको स्वीकारोक्ति, शुद्धीकरणको चाहना र कल्याणको कामना – हरेक समाज र राष्ट्रका लागि अपरिहार्य छ।
धार्मिक अनुष्ठानहरूले सामाजिक सद्भाव, मानसिक शान्ति र राष्ट्रिय एकता प्रवर्द्धन गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। जब मानिसहरू साझा आस्था र उद्देश्यका लागि एकै ठाउँमा भेला हुन्छन्, तब उनीहरूबीच भातृत्व र एकताको भावना जागृत हुन्छ। पशुपतिनाथको साँझको आरतीमा गरिने “सम्पूर्ण मानवताको भलाइ” को प्रार्थना ले यसै भावनालाई समेट्छ। यस्ता प्रार्थनाहरूले व्यक्ति र समाजमा सकारात्मक ऊर्जाको सञ्चार गर्दछन्।
कुनै पनि राष्ट्रको उन्नति केवल भौतिक विकासमा मात्र सीमित हुँदैन; यसका लागि आध्यात्मिक र नैतिक मूल्यमान्यताको पनि उत्तिकै महत्व हुन्छ। क्षमा, करुणा, सहिष्णुता, र सामूहिक कल्याणको भावनाले राष्ट्रिय चरित्र निर्माणमा योगदान पुर्याउँछ। राष्ट्रिय स्तरमा क्षमाको भावना (चाहे त्यो पूजाको रूपमा होस् वा नीतिको रूपमा) ले विगतका गल्तीबाट सिक्दै भविष्यमा मेलमिलाप र प्रगतिको बाटो खोल्न सक्छ। यस्तो वातावरणले नागरिकहरूबीच विश्वास बढाउँछ र राष्ट्रिय एकतालाई बलियो बनाउँछ, जुन दिगो शान्ति र समृद्धिको लागि आवश्यक छ। वर्तमान समयमा, जहाँ विश्वव्यापी रूपमा धेरै राष्ट्रहरू आन्तरिक र बाह्य द्वन्द्वबाट गुज्रिरहेका छन्, “क्षमा पूजा” को अवधारणालाई राष्ट्रिय मेलमिलाप र शान्ति स्थापनाको एक प्रतीकात्मक नीतिको रूपमा पुनर्व्याख्या गर्न सकिने सम्भावना पनि रहन्छ।
७. उपसंहार: आस्थाको ज्योति र नेपालको आध्यात्मिक भविष्य
पशुपतिनाथ मन्दिरमा राष्ट्रिय कल्याणका लागि गरिने क्षमा पूजाको ऐतिहासिकता र महत्वबारेको विमर्शले केही महत्वपूर्ण निष्कर्षहरू प्रदान गर्दछ। यद्यपि, राजाहरूद्वारा दैनिक रूपमा क्षमा पूजा नै गर्ने गरिएको ठोस र प्रत्यक्ष प्रमाण सीमित भए तापनि, राष्ट्र र जनताको कल्याणका लागि पशुपतिनाथमा विशेष पूजाआजा र प्रार्थना गर्ने परम्परा नेपाली राजतन्त्र र पशुपतिनाथको इतिहासमा गहिरोसँग जोडिएको छ। नित्य पूजा, विशेषगरी साँझको आरतीमा, सम्पूर्ण विश्वको कल्याणको कामना गरिन्छ, जसले क्षमा पूजाको मूल भावनालाई प्रतिविम्बित गर्दछ।
पशुपतिनाथसँग जोडिएका परम्पराहरू, चाहे त्यो क्षमा पूजा होस् वा अन्य नित्य नैमित्तिक अनुष्ठान, नेपालको सांस्कृतिक र आध्यात्मिक पहिचानका अमूल्य निधि हुन्। यी परम्पराहरूले समाजमा सकारात्मक मूल्यहरूको प्रवर्द्धन गर्नुका साथै राष्ट्रिय एकता र पहिचानलाई अक्षुण्ण राख्न मद्दत पुर्याउँछन्। समयको परिवर्तनसँगै यस्ता आध्यात्मिक परम्पराहरूको संरक्षण, सम्वर्द्धन र समयानुकूल व्याख्याको आवश्यकता छ। आस्थाको यो ज्योतिले नेपाल र नेपालीहरूको आध्यात्मिक भविष्यलाई सधैं आलोकित गरिरहोस्, र भगवान् श्री पशुपतिनाथको कृपाले देशमा सदैव सुख, शान्ति र समृद्धि कायम रहोस् भन्ने कामना गर्न सकिन्छ।
