मातातीर्थ औँसी र नेपाली समाजमा यसको बहुआयामिक महत्त्व: एक विस्तृत अनुसन्धानात्मक प्रतिवेदन

१. प्रस्तावना तथा ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

नेपाली सांस्कृतिक, सामाजिक र लौकिक परिवेशमा मातृत्व र मातृसत्तालाई सर्वोच्च आदर, सम्मान र आस्थाका साथ हेर्ने परम्परा अनादिकालदेखि चलिआएको छ। नेपाली हिन्दू परम्परा र समाज दर्शनअनुसार आमालाई सृष्टिको मूल आधार, जीवनको पहिलो गुरु र साक्षात् देवीको रूपमा पुजिन्छ। वर्षभरि नै आमाप्रति अगाध श्रद्धाभाव राखिए तापनि नेपाली पञ्चाङ्ग र चन्द्रमासमा आधारित पात्रोअनुसार वैशाख कृष्णपक्षको औँसी (अमावास्या) तिथिलाई ‘मातातीर्थ औँसी’ वा ‘आमाको मुख हेर्ने दिन’ का रूपमा एक विशिष्ट र राष्ट्रिय पर्वको स्तरमा मनाइन्छ । यस पावन दिनले केवल एक जैविक जन्मदाताको मात्र नभई, सन्तानको पालनपोषण, संस्कार निर्माण, चारित्रिक विकास र जीवनको समग्र प्रगतिमा आमाले पुर्याएको असीमित त्याग, कष्ट र समर्पणको गहिरो सम्मानलाई प्रतिविम्बित गर्दछ ।

नेपालको विशुद्ध मौलिक पर्वका रूपमा रहेको यस दिनले जीवित आमालाई विभिन्न उपहार, मिष्ठान्न र सगुन चढाएर भौतिक रूपमा सम्मान गर्ने तथा मृत्युवरण गरिसकेका (दिवंगत) आमाहरूको सम्झनामा विभिन्न पवित्र तीर्थस्थलहरूमा गई स्नान, तर्पण, श्राद्ध र पिण्डदान गर्ने शास्त्रीय तथा लौकिक परम्परालाई एकैसाथ समेटेको छ । विशेषगरी काठमाडौँ उपत्यकाको पश्चिमी भेग चन्द्रागिरि नगरपालिकामा अवस्थित ‘मातातीर्थ कुण्ड’ (थानकोट) यस पर्वको केन्द्रीय आध्यात्मिक र भूगोलको बिन्दुका रूपमा स्थापित छ । यस अनुसन्धानात्मक प्रतिवेदनले मातातीर्थ औँसीको ऐतिहासिक, शास्त्रीय (विशेषतः हिमवत्खण्ड र नेपाल माहात्म्यमा आधारित), पौराणिक, समाजशास्त्रीय र मनोवैज्ञानिक पक्षहरूको विस्तृत विश्लेषण गर्दै नेपालका अन्य प्रमुख मातृ-तर्पण स्थलहरूको समेत अत्यन्त गहन विवेचना प्रस्तुत गर्नेछ। यसले नेपालको आफ्नै रैथाने ग्रन्थ र भूगोलमा आधारित भएर मातृत्वको महिमा कसरी गाइएको छ भन्ने कुराको समग्र चित्र कोर्नेछ।

२. हिमवत्खण्ड अन्तर्गत ‘नेपाल माहात्म्य’ मा मातातीर्थको शास्त्रीय व्याख्या र संस्कृत श्लोकको सार

नेपालको आध्यात्मिक भूगोल र तीर्थहरूको वर्णन गर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र प्रामाणिक ग्रन्थ ‘स्कन्द पुराण’ अन्तर्गतको ‘हिमवत्खण्ड’ हो। यो ग्रन्थ नेपालमै लेखिएको र नेपाली विद्वानहरूको आफ्नै स्वतन्त्र योगदान रहेको मानिन्छ, जसले नेपालका तीर्थस्थलहरूको महिमा गाउँछ । यसै हिमवत्खण्ड भित्रका अध्यायहरूलाई ‘नेपाल माहात्म्य’ भनिन्छ, जसमा ३० वटा अध्यायहरू रहेका छन् र यसले नेपालका विभिन्न तीर्थस्थल, कुण्ड, र शक्तिपीठहरूको विस्तृत वर्णन गरेको छ । मातातीर्थको महिमा, यसको आध्यात्मिक सामर्थ्य र यस कुण्डमा गरिने स्नानको महत्त्वलाई यस ग्रन्थमा अत्यन्त मार्मिक र गहिरो रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

२.१ विरुपाक्षको तीर्थाटन र मातृऋणबाट मुक्ति

नेपाल माहात्म्यमा मातातीर्थको उत्पत्ति र महत्त्वलाई सिद्ध ऋषि नेमुनि र पापी विरुपाक्षको अत्यन्तै प्रसिद्ध प्रसङ्गसँग जोडेर व्याख्या गरिएको छ। ग्रन्थका अनुसार, बाहुन विरुपाक्षले अज्ञानतावश मातृसंसर्गको घोर महापाप गरेका थिए, जसको परिणामस्वरूप उनलाई भयानक कुष्ठरोग लागेको थियो र उनी शारीरिक तथा मानसिक रूपले अत्यन्त प्रताडित थिए । यस गम्भीर पाप र असाध्य रोगबाट मुक्तिका लागि उनले सिद्ध ऋषि नेमुनिको शरण लिए। नेमुनिले उनलाई नेपालका विभिन्न पवित्र नदी, संगम, कुण्ड र तीर्थहरूको भ्रमण गराए र प्रायश्चित्तको मार्ग देखाए।

यसै लामो तीर्थाटनको क्रममा नेमुनिले विरुपाक्षलाई चन्द्रागिरिको फेदीमा रहेको मातातीर्थ कुण्डमा ल्याए र यस कुण्डको अतुलनीय माहात्म्य बताउँदै यहाँ स्नान गर्न लगाए। हिमवत्खण्डको अध्याय १३९, श्लोक ११ को भावार्थलाई विश्लेषण गर्दा नेमुनिले विरुपाक्षलाई मातातीर्थको महत्त्व यसरी प्रस्ट पारेका छन्: “हे विरुपाक्ष! सुन, अब म तिमीलाई मातातीर्थको माहात्म्य बताउँछु। मातातीर्थ भनेको यस्तो तीर्थ हो, जहाँ स्नान मात्र गर्नाले पनि मानिस मातृऋण (दूधको ऋण) बाट र जस्तोसुकै घोर पापबाट मुक्त हुन्छ।”

यस शास्त्रीय कथनले के स्पष्ट पार्छ भने, मातातीर्थ केवल जमिनमा पानी जम्मा भएको साधारण पोखरी मात्र होइन, यो करुणा, क्षमा र मातृत्वको यस्तो ब्रह्माण्डीय ऊर्जा केन्द्र हो जहाँ जस्तोसुकै ठूलो पाप गरेका वा बाटो बिराएका व्यक्तिले पनि साँचो पश्चात्ताप र समर्पणका साथ स्नान गरेमा आमाको कोखबाट पुनः जन्म लिए सरहको पवित्रता प्राप्त गर्दछ । विरुपाक्षले यसै कुण्डमा स्नान गरेपछि आफ्नो कुष्ठरोगबाट मुक्ति पाएको र मातृसंसर्ग जस्तो जघन्य पाप पखालिएको शास्त्रीय र पौराणिक मान्यता छ । यसै मान्यताका आधारमा आज पनि मानिसहरू मातातीर्थ कुण्डमा स्नान गर्नाले अर्को जन्ममा मातृगर्भमा प्रवेश गर्नुनपर्ने अर्थात् मोक्ष (जन्म-मरणको चक्रबाट मुक्ति) प्राप्त हुने गहिरो र अगाध विश्वास राख्दछन् । शास्त्रले आमाको ऋण तिर्न असम्भव रहेको बताउँछ, तर मातातीर्थको पवित्र जलमा गरिएको स्नान र तर्पणले त्यो ऋणको भारीलाई केही हदसम्म कम गरी सन्तानलाई आत्मिक शान्ति प्रदान गर्ने कुरा नेपाल माहात्म्यले प्रस्ट रूपमा उद्घोष गरेको छ।

३. थानकोटस्थित मातातीर्थ कुण्डको पौराणिक कथा र जनश्रुति

शास्त्रीय ग्रन्थहरू बाहेक, मातातीर्थको महिमा स्थानीय नेपाली किंवदन्ती, लोककथा र जनश्रुतिमा पनि उत्तिकै बलियो रूपमा स्थापित छ। यस कुण्डको उत्पत्तिका पछाडि एउटा अत्यन्तै मार्मिक, कारुणिक र हृदयस्पर्शी गोठालाको कथा जोडिएको छ, जसले मानिसलाई आज पनि यस स्थानतर्फ आध्यात्मिक र भावनात्मक रूपमा आकर्षित गर्दछ ।

प्राचीन कालमा, हाल मातातीर्थ कुण्ड रहेको चन्द्रागिरि नगरपालिका वडा नम्बर ६ को जङ्गल क्षेत्रमा गाईवस्तु चराउन आउने एक अनाथ (आमा नभएका) गोठालो बालक थिए। एकदिन वैशाख कृष्ण औँसीका दिन जङ्गलमा गाईबस्तु चराइरहेका बेला अन्य गोठालाहरू आफ्नी आमाले घरबाट बनाइदिएका मीठा मीठा खानेकुरा खाइरहँदा, ती अनाथ बालक भने पानीको कुवा (कुण्ड) नजिकै बसेर एक्लै आफ्नो सुख्खा रोटी खान लागे । जब उनले त्यो रोटी टुक्र्याएर आफ्नो मुखमा हाल्न खोजे, एउटा अदृश्य ईश्वरीय शक्तिले त्यो रोटीलाई कुण्डको पानीतर्फ तान्यो। अचम्ममा परेर बालकले पानीको सतहमा हेर्दा, उनले पानीको ऐनामा आफ्नी स्वर्गवासी आमाको अनुहार (दर्शन) स्पष्ट रूपमा देखे, जसले उनको हातबाट त्यो रोटी ग्रहण गरिरहेकी थिइन् ।

आफ्नी आमालाई साक्षात् पानीमा देखेपछि ती बालक भावविह्वल भए, उनका आँखाबाट आँसुका धारा बग्न थाले र आमालाई आफूसँगै घर फर्कन जिद्दी गर्न थाले। बालकले आमाविना आफू घर नजाने र आमालाई सँगै लगेर मात्र छाड्ने हठ कसे । तर आमाले आफू मृत्युलोकमा गइसकेकोले भौतिक रूपमा मानव शरीर धारण गरेर घर फर्कन असम्भव रहेको कुरा सम्झाइन्। यद्यपि, सन्तानको कारुणिक रोदन र अगाध माया देखेर आमाको मन पग्लियो र उनले एक वाचा गरिन्— “प्रत्येक वर्ष आजकै दिन (वैशाख कृष्ण औँसी) म यसै कुण्डको पानीमा दर्शन दिन आउनेछु र तिमीले चढाएको तर्पण र खानेकुरा ग्रहण गर्नेछु” ।

यही लोककथा र आमाले दिएको वाचा अनुरुप नै यस पवित्र पोखरीको नाम ‘मातातीर्थ’ रहन गयो। त्यसै दिनदेखि आफ्ना दिवंगत आमाको शान्ति, सम्झना र दर्शनको आशमा हजारौँ मानिसहरू मातातीर्थ कुण्डमा भेला हुने परम्पराको थालनी भयो । आज पनि शोकाकुल र मातृवियोगमा परेका सन्तानहरू यस पोखरीको किनारमा उभिएर जलमा आफ्नी आमाको प्रतिविम्ब खोज्ने, आँसु झार्ने र आध्यात्मिक सान्त्वना प्राप्त गर्ने गर्दछन् । यो कथाले नेपालको मातृ-भक्ति परम्परामा मृत्युले पनि आमा र सन्तानको सम्बन्धलाई तोड्न सक्दैन भन्ने बलियो सन्देश दिन्छ।

४. वर्षभरि गरिने दैनिक मातृ-भक्ति र मातातीर्थ औँसी बीचको तात्विक भिन्नता

नेपाली समाजमा आमालाई हरेक दिन, हरेक क्षण र हरेक कार्यमा सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने सुदृढ मान्यता छ। घरबाट काममा बाहिर निस्कँदा आमाको खुट्टा ढोग्ने, कुनै शुभ कार्यको थालनी गर्नुअघि आमाको आशीर्वाद लिने र परिवारमा आमालाई प्रथम प्राथमिकतामा राख्ने संस्कार दैनिक जीवनकै अभिन्न हिस्सा हो। तर, वर्षमा एक पटक आउने वैशाख कृष्ण औँसीको दिन (मातातीर्थ औँसी) दैनिक गरिने सम्मानभन्दा धेरै अर्थमा फरक छ। यो दिन किन विशेष छ र यसले दैनिक कर्तव्यभन्दा कसरी फराकिलो अर्थ बोक्छ भन्ने बुझ्न यसको अनुष्ठानिक, सामाजिक र खगोलीय पक्षको विश्लेषण गर्न आवश्यक छ।

तल्लो तालिकाले दैनिक मातृ-भक्ति र मातातीर्थ औँसीको दिन गरिने विशेष कर्महरू बीचको तुलनात्मक भिन्नतालाई स्पष्ट पार्दछ:

यसरी हेर्दा, दैनिक रूपमा आमाप्रतिको श्रद्धा एक ‘कर्तव्य’ (Duty) हो भने मातातीर्थ औँसी एक ‘तीर्थ’ (Spiritual Crossing) हो। यस दिनले मृत्युले भौतिक रूपमा छुट्याएका आमा र सन्तानबीचको अभौतिक सम्बन्धलाई पुनर्जीवित गर्ने पारलौकिक सेतुको काम गर्दछ ।

५. मातातीर्थ औँसीका दिन गरिने विशेष कर्महरू (अनुष्ठान तथा परम्परा)

यस दिन गरिने अनुष्ठान र कर्महरूलाई मुख्यतया दुई भागमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ: जीवित आमा हुनेहरूले गर्ने कर्म र आमा गुमाएका (दिवंगत आमा हुने) हरूले गर्ने कर्म। यी दुवै पक्षले नेपाली समाजको मातृत्वप्रतिको अथाह प्रेम, समर्पण र सांस्कृतिक गहिराइलाई दर्शाउँछन्।

५.१ जीवित आमा हुनेहरूले गर्नुपर्ने कर्महरू (आमाको मुख हेर्ने परम्परा)

आमा जीवित हुने सन्तानहरूका लागि यो दिन अत्यन्तै उल्लासपूर्ण, रमाइलो र पारिवारिक पुनर्मिलनको दिन हुन्छ। सन्तानहरू, चाहे कामको सिलसिलामा जतिसुकै टाढा वा विदेशमा किन नहोऊन्, सम्भव भएसम्म आमालाई भेट्न र उनको आशीर्वाद लिन आफ्नो जन्मघर वा आमा भएको स्थानमा पुग्छन् ।

यस दिन जीवित आमा हुनेहरूले मुख्यतया निम्न लिखित कर्महरू गर्दछन्:

• सगुन र मिष्ठान्न भोजन अर्पण: नेपाली समुदायमा, विशेषगरी नेवार समुदायमा, आमालाई ‘सगुन’ (शुभ र मङ्गलको प्रतीक) दिने अत्यन्तै समृद्ध र प्राचीन परम्परा छ। सगुनमा सामान्यतया उसिनेको अण्डा, दही, फलफूल, विभिन्न प्रकारका मिठाई, माछा, मासु र बारा जस्ता परिकारहरू समावेश गरिन्छ । सन्तानहरूले आमालाई निधारमा टीका लगाइदिन्छन् र सगुन अर्पण गर्दै आमाको सुस्वास्थ्य, सुदीर्घायु र खुसीको कामना गर्दछन्।
• वस्त्र तथा उपहार प्रदान: सन्तानले आफ्नो गच्छे (आर्थिक क्षमता र आम्दानी) अनुसार आमालाई नयाँ लुगा (जस्तै: साडी, चोलो, पछ्यौरी), गरगहना वा नगद उपहारस्वरूप प्रदान गर्दछन् । बजारमा यस दिन मिठाई र फलफूलका पसलहरूमा आमाका लागि उपहार किन्नेहरूको ठूलो भीड लाग्ने गर्दछ ।
• भावनात्मक सामीप्यता र पारिवारिक भोज: यस दिन सम्पूर्ण परिवार जम्मा भएर विशेष पारिवारिक भोजको आयोजना गरिन्छ। भोजनलाई प्रेम र आदर अभिव्यक्त गर्ने मुख्य भाषाका रूपमा लिइन्छ । विभिन्न प्रकारका नेपाली परिकारहरू तयार गरी सन्तानले आफ्नै हातले आमालाई खुवाउने वा आमासँगै बसेर खाना खाने परम्परा छ । विवाहित छोरीहरू माइत गएर आफ्नी आमालाई भेट्ने र मीठामीठा परिकार खुवाउने चलनले चेली र माइतीबीचको सम्बन्धलाई झनै प्रगाढ बनाउँछ ।

५.२ आमा नहुनेहरूले (दिवंगत आमाको स्मरणमा) गर्नुपर्ने कर्महरू

आमाको भौतिक शरीर गुमाएका सन्तानहरूका लागि यो दिन अत्यन्तै भावुक, श्रद्धायुक्त र पारलौकिक चिन्तनको दिन हुन्छ। मृत्युले भौतिक रूपमा आमालाई खोसे पनि, आध्यात्मिक रूपमा आमासँगको सम्बन्ध कायमै छ भन्ने बलियो विश्वासका साथ विभिन्न शास्त्रीय अनुष्ठानहरू गरिन्छन्। आमा नहुनेहरूले यस दिन निम्न कर्महरू गर्नुपर्ने मान्यता छ:

• तीर्थ स्नान र जल तर्पण: सन्तानहरू बिहान सबेरै उठेर मातातीर्थ कुण्ड वा आफूलाई पायक पर्ने नजिकैको पवित्र नदी, संगम वा तालमा पुगेर शुद्ध जलमा स्नान गर्दछन्। स्नानपश्चात् आमाको नाममा सूर्य र पितृहरूलाई शुद्ध जल, गाईको दूध, कालो तिल, जौ र कुश मिसिएको अञ्जुलीभरि पानी (तर्पण) अर्पण गरिन्छ । तर्पणले दिवंगत आत्मालाई परलोकमा शान्ति, शीतलता र तिर्खा मेट्ने जल प्रदान गर्छ भन्ने शास्त्रीय मान्यता रहेको छ।
• श्राद्ध र पिण्डदान: कतिपय परिवारले यसै दिन पुरोहित वा ब्राह्मण बोलाई आफ्नी आमाको नाममा विशेष ‘श्राद्ध’ गर्दछन्। पिण्ड (जौ, चामल वा गहुँको पिठोबाट बनाइएको गोलाकार डल्लो) दान गरेर आमाको आत्मालाई परलोकमा भोक नलागोस् र पूर्ण सन्तुष्टि मिलोस् भन्ने प्रार्थना गरिन्छ । यस कर्मले पितृलोकमा रहेका आमाहरूलाई तृप्त बनाउँछ भन्ने विश्वास छ।
• सिदा दान र परोपकार: मातातीर्थ मन्दिर परिसर, विभिन्न घाटहरू वा आफ्नै घरमा ब्राह्मण, पुरोहित, असहाय, अनाथ वा गरिब मानिसहरूलाई ‘सिदा’ (चामल, नुन, दाल, घिउ, आलु र तरकारीको कच्चा सामग्रीको प्याकेट) दान गरिन्छ। आफ्नी आमाको नाममा गरिएको यस प्रकारको परोपकार (Charity) ले आमाको आत्मालाई मोक्ष प्राप्त गर्न र स्वर्गको बाटो तय गर्न मद्दत गर्ने विश्वास नेपाली समाजमा गहिरो गरी गढेको छ ।
• दीप प्रज्वलन (बत्ती बाल्ने): आमाको पवित्र सम्झनामा मातातीर्थ कुण्डको छेउमा, मन्दिरको प्राङ्गणमा वा आफ्नै घरको पूजाकोठामा दीप (तेल वा घिउको बत्ती) प्रज्वलन गरिन्छ। यसले मृत्युपछिको अन्धकारमय यात्रामा आमाको आत्मालाई उज्यालो मार्ग देखाउने प्रतीकात्मक अर्थ राख्दछ ।

६. नेपालका अन्य महत्त्वपूर्ण मातृ-तर्पण स्थलहरू (पवित्र आध्यात्मिक भूगोल)

यद्यपि आमाको मुख हेर्ने दिनको सबैभन्दा ठूलो र मुख्य राष्ट्रिय मेला काठमाडौँको चन्द्रागिरि नगरपालिकास्थित थानकोटको ‘मातातीर्थ कुण्ड’ मै लाग्दछ, तर नेपालको भौगोलिक विकटता, दूरी वा अन्य व्यावहारिक कारणले त्यहाँ पुग्न नसक्ने लाखौँ सन्तानहरूले नेपालकै अन्य विभिन्न पवित्र तीर्थस्थलहरूमा गएर आफ्नी आमाको नाममा स्नान, श्राद्ध र तर्पण गर्दछन् । नेपाल माहात्म्य र अन्य नेपाली शास्त्रहरूले यी नदी संगम, घाट र कुण्डहरूलाई पनि मातातीर्थ जत्तिकै पवित्र र फलदायी मानेका छन्।

तल्लो तालिकाले थानकोट बाहेक नेपालका अन्य प्रमुख मातृ-तर्पण स्थलहरू र तिनको आध्यात्मिक महत्त्वलाई संक्षेपमा प्रस्तुत गर्दछ:

यी विभिन्न तीर्थस्थलहरूले के देखाउँछन् भने, नेपालको सिङ्गो भूगोल नै एक पवित्र मन्दिर हो। आमाको आत्मालाई शान्ति दिन कुनै एउटा मात्र स्थानमा सीमित हुनु पर्दैन; साँचो श्रद्धा र भक्ति भएमा नेपालका जुनसुकै नदी संगम वा तालमा गरिएको तर्पणले मातातीर्थ कुण्डकै बराबर फल प्रदान गर्दछ।

७. मातातीर्थ औँसीको समाजशास्त्रीय र मनोवैज्ञानिक विश्लेषण

धार्मिक र अनुष्ठानिक आवरण बाहिर गएर गहिरो रूपमा हेर्दा, मातातीर्थ औँसीले समग्र नेपाली समाजको मनोविज्ञान, पारिवारिक संरचना र सामाजिक एकतालाई अत्यन्त बलियो बनाएको तथ्य फेला पर्छ। यस पर्वले समाजमा पार्ने प्रभावहरू बहुआयामिक छन्।

७.१ मृत्यु शोकको व्यवस्थापन (Grief Management and Catharsis)

मनोविज्ञानका अनुसार, प्रियजनको मृत्युले मानिसमा गहिरो मानसिक आघात (Trauma) सिर्जना गर्छ। जसले आफ्नी आमा गुमाएका छन्, उनीहरूका लागि यो दिन गहिरो मनोवैज्ञानिक विरेचन (Catharsis) को माध्यम हो । मातातीर्थ कुण्डको किनारमा वा नदीको घाटमा गएर रुने, जल अर्पण गर्ने, विगतका स्मृतिहरूलाई ताजा गर्ने र आमालाई सम्झने प्रक्रियाले मानिसलाई आफ्नो वियोग र पीडालाई स्वीकार गर्न र त्यसबाट बिस्तारै बाहिर निस्कन मद्दत गर्छ। “आमाको भौतिक शरीर नभए पनि उनको प्रेम, शिक्षा र आशीर्वाद सधैँ मेरो साथमा छ” भन्ने भावनाले सन्तानलाई ठूलो मानसिक सान्त्वना दिन्छ । यो पर्व शोकलाई शक्तिमा बदल्ने एक सामूहिक थेरापी (Therapy) जस्तै हो।

७.२ पारिवारिक सुदृढीकरण (Family Bonding and Reconnection)

आधुनिकता, सहरीकरण र विश्वव्यापी बसाइँसराइको चपेटामा परेको वर्तमान नेपाली समाजमा सन्तानहरू आमाबाबुबाट टाढा बस्न बाध्य छन्। रोजगारी र शिक्षाको खोजीमा परिवारहरू छिन्नभिन्न भएका छन्। तर मातातीर्थ औँसी जस्ता पर्वहरूले उनीहरूलाई वर्षको एक दिन भए पनि आफ्नो जरा (Roots) सँग जोड्ने काम गर्छ। घर फर्कने, आमासँगै बसेर खाना खाने, पुराना कुराहरू गर्ने र उपहार आदानप्रदान गर्ने संस्कृतिले परिवारभित्रको आत्मीयतालाई नवजीवन प्रदान गर्छ । यसले आमाबाबुलाई वृद्धावस्थामा एक्लोपनको महसुस हुनबाट जोगाउँछ र सन्तानलाई आफ्नो दायित्वबोध गराउँछ।

७.३ सांस्कृतिक निरन्तरता र सद्भाव (Cultural Continuity and Harmony)

मातातीर्थ औँसी नेपाली समाजको यस्तो दुर्लभ पर्व हो, जसमा कुनै खास जातीय, वर्गीय वा साम्प्रदायिक सीमा छैन। नेवार, बाहुन, क्षेत्री, जनजाति, दलित लगायत सबै नेपाली समुदायले आ-आफ्नै मौलिक शैलीमा यो पर्व मनाउँछन् । नेवार समुदायमा सगुन दिने चलन छ भने अन्य समुदायमा मिष्ठान्न र वस्त्र दिने चलन छ; तर अन्तर्यमा सबैको उद्देश्य आमालाई सम्मान गर्नु नै हो। यसले नेपालको बहुसांस्कृतिक सहिष्णुता, धार्मिक सद्भाव र राष्ट्रिय एकतालाई उजागर गर्दछ । यस दिन गरिने दान र परोपकारले समाजका विपन्न र असहाय वर्गलाई पनि चाडपर्वको महसुस गराउँछ, जसले समाजमा आर्थिक र सामाजिक सन्तुलन कायम राख्न थोरै भए पनि मद्दत पुर्याउँछ।

८. निष्कर्ष

नेपाली समाजमा ‘मातातीर्थ औँसी’ केवल पात्रोमा लेखिएको एउटा सामान्य चाड मात्र नभएर मातृत्वप्रतिको एक विराट आध्यात्मिक, सांस्कृतिक, लौकिक र मनोवैज्ञानिक श्रद्धाञ्जली हो। यस पर्वले आमालाई मानव सृष्टिको केन्द्रबिन्दु मान्दै उनको निस्वार्थ प्रेम, असीम त्याग र निरन्तरको हेरचाहलाई एकमुष्ट रूपमा सम्मान गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ।

स्कन्द पुराण अन्तर्गतको विशुद्ध नेपाली ग्रन्थ ‘हिमवत्खण्ड’ र ‘नेपाल माहात्म्य’ मा वर्णित सिद्ध ऋषि नेमुनि र पापी विरुपाक्षको प्रसङ्गले मातातीर्थलाई सामान्य पानीको पोखरीबाट माथि उठाएर मातृऋण र महापाप पखाल्ने एक अद्वितीय ब्रह्माण्डीय ऊर्जा केन्द्रको रूपमा स्थापित गरेको छ। त्यसैगरी, जङ्गलमा गाई चराउने अनाथ गोठालो र उसकी दिवंगत आमाबीचको संवादको जनश्रुतिले यस तीर्थलाई सन्तान र आमाबीचको कहिल्यै नचुँडिने अभौतिक र भावनात्मक सम्बन्धको स्थायी प्रतीक बनाएको छ।

दैनिक रूपमा गरिने मातृ-सम्मान एक व्यक्तिगत र नैतिक कर्तव्य हो भने मातातीर्थ औँसीको दिन गरिने विशेष अनुष्ठान समग्र समुदायको सामूहिक चेतना, सांस्कृतिक पुनर्मिलन र शोक व्यवस्थापनको एक उत्कृष्ट मनोवैज्ञानिक अभ्यास हो। यस दिन जीवित आमालाई मिष्ठान्न, वस्त्र र सगुन अर्पण गरेर भौतिक खुसी प्रदान गरिन्छ भने दिवंगत आमाका लागि तर्पण, श्राद्ध र पिण्डदान गरेर उनीहरूको पारलौकिक शान्तिको कामना गरिन्छ।

थानकोटको मातातीर्थ कुण्डदेखि लिएर काठमाडौँको पशुपति आर्यघाट र गोकर्णेश्वर, मुस्ताङको कागबेनी, चितवनको देवघाट संगम, रसुवाको गोसाइँकुण्ड र खोटाङको हलेसी जस्ता नेपालका विभिन्न पवित्र तीर्थस्थलहरूमा गरिने जल तर्पण र सिदा दानले सन्तानको आफ्नी आमाप्रतिको अगाध प्रेमलाई युगौँयुगसम्म जीवित राख्ने काम गरेका छन्। यस पर्वले आधुनिक र व्यस्त नेपाली समाजलाई सिकाउने मुख्य सन्देश नै के हो भने— आमा भौतिक रूपमा हामीसँग रहुन् वा परलोकमा पुगुन्, उनले दिएको जन्म, संस्कार र निस्वार्थ प्रेमको ऋण सन्तानले आफ्नो पूरै जीवन अर्पण गरे पनि कहिल्यै तिर्न सक्दैन; तर साँचो श्रद्धा, सेवा र तर्पणको माध्यमबाट त्यो प्रेमप्रतिको कृतज्ञता भने अवश्य प्रकट गर्न सकिन्छ। मातातीर्थ औँसी नेपाली समाजको यस्तो अमूल्य सांस्कृतिक र आध्यात्मिक धरोहर हो, जसले मातृत्वलाई स्वर्गभन्दा पनि माथि राखेर मानवीय संवेदना र पारिवारिक मूल्यमान्यतालाई सर्वोच्च शिखरमा पुर्याएको छ