नेपाली ज्योतिष तथा वास्तु परम्परा अनुसार देवगुरु बृहस्पतिको गहन अनुसन्धान प्रतिवेदन

१. मंगलाचरण तथा परिचय

।। ॐ श्री गणेशाय नमः ।।

।। ॐ श्री बृहस्पतये नमः ।।

वैदिक सनातन धर्म र नेपाली ज्योतिष परम्परामा कुनै पनि शुभ कार्य वा गहन अध्ययनको प्रारम्भ गर्नुपूर्व मंगलाचरण गर्ने विधान छ। यस प्रतिवेदनको आरम्भ पनि स्कन्दपुराणमा वर्णित देवगुरु बृहस्पतिको स्तुतिबाट गरिन्छ, जुन नेपाली समाजमा नित्य पाठ गरिने स्तोत्रहरूको एक अभिन्न अंग हो:

गुरुर्बृहस्पतिर्जीवः सुराचार्यो विदांवरः । वागीशो धिषणो दीर्घश्मश्रुः पीताम्बरो युवा ।। सुधादृष्टिग्रहाधीशो ग्रहपीडापहारकः । दयाकरः सौम्यमूर्तिः सुरार्च्यः कुङ्कुमद्युतिः ।। 1

भावार्थ:

जो गुरु हुनुहुन्छ, जो बृहस्पति (देवताहरूका गुरु) हुनुहुन्छ, जसलाई ‘जीव’ (प्राणशक्ति) भनिन्छ, जो देवताहरूका आचार्य र विद्वानहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ। जो वाणीका स्वामी (वागीश) र अत्यन्त बुद्धिमान हुनुहुन्छ, जसको दाह्री लामो र आकर्षक छ, जसले पहेँलो वस्त्र (पीताम्बर) धारण गर्नुभएको छ र जो सधैं युवा अवस्थामा रहनुहुन्छ। जसको दृष्टि अमृतमय छ, जो ग्रहहरूका स्वामी र ग्रहपीडालाई हरण गर्नेवाला हुनुहुन्छ। जो दयालु, सौम्य मूर्ति र देवताहरूद्वारा पूजित हुनुहुन्छ, उहाँको कान्ति कुङ्कुम समान दिव्य छ। त्यस्ता देवगुरु बृहस्पतिलाई म सादर प्रणाम गर्दछु।

२. बृहस्पतिको ज्योतिषीय स्वरूप र कारकत्त्व (विस्तृत विश्लेषण)

नेपाली ज्योतिषको मौलिक मान्यताअनुसार बृहस्पतिलाई केवल आकाशीय पिण्ड मात्र नभई ‘महत्तत्त्व’ वा ‘आकाश तत्त्व’ को प्रतिनिधि मानिन्छ। जसरी आकाशले सबैलाई ढाकेको हुन्छ, त्यसरी नै बृहस्पतिको कृपाले जातकको जीवनमा सुरक्षा र विस्तार (Expansion) प्राप्त हुन्छ। नेपालको पहाडी र हिमाली भूभागमा बसोबास गर्ने समाजमा गुरुलाई ‘कुलदेवता’ र ‘पितृ’ सँग जोडेर हेर्ने विशिष्ट परम्परा छ।

२.१ बृहस्पतिको कारकत्त्व (Significations)

बृहस्पतिलाई ‘जीव’ कारक भनिन्छ, अर्थात् जसले निर्जीव शरीरमा प्राण भर्दछ। यसका कारकत्त्वहरूलाई नेपाली जनजीवनसँग जोडेर यसरी विस्तृत विश्लेषण गर्न सकिन्छ 3:

३. प्राविधिक पक्ष: नक्षत्र, राशि र डिग्री (अंशात्मक) विश्लेषण

ज्योतिषको गहिराइमा पुग्नका लागि ग्रहको स्थिति मात्र नभई त्यसको सूक्ष्म अवस्था (Micro-state) बुझ्न आवश्यक छ।

३.१ राशि र मूलत्रिकोण

• स्वगृह (Own Sign): बृहस्पति धनु (Sagittarius) र मीन (Pisces) राशिको स्वामी हो। धनु राशिमा यो अग्नितत्त्व प्रधान हुन्छ भने मीनमा जलतत्त्व प्रधान।
• मूलत्रिकोण: धनु राशिको ० देखि १३ डिग्री २० मिनेटसम्मको भागलाई बृहस्पतिको मूलत्रिकोण मानिन्छ। यो क्षेत्रमा बृहस्पतिले आफ्नो सर्वश्रेष्ठ फल दिन्छ।
• उच्च र नीच: कर्कट राशि (Cancer) को ५ डिग्रीमा बृहस्पति ‘परम उच्च’ (Exalted) हुन्छ। यहाँ यसले ‘हंसा योग’ वा उच्चको फल दिन्छ। यसको ठीक विपरीत मकर राशि (Capricorn) को ५ डिग्रीमा यो ‘परम नीच’ (Debilitated) हुन्छ 4।

३.२ नक्षत्र स्वामित्व र फल

नेपाली ज्योतिषमा नक्षत्रको चरण (पाद) अनुसार फल बताउने चलन छ। बृहस्पतिका तीन नक्षत्रहरू यस प्रकार छन् 5:

३.३ अवस्था (Degrees & States)

ग्रहको बल उसको अंशात्मक अवस्थामा भर पर्छ। नेपाली पञ्चाङ्ग निर्माणमा यसलाई विशेष ध्यान दिइन्छ:

• बाल अवस्था (०-६ डिग्री): ग्रहमा पूर्ण शक्ति हुँदैन, फल २५% मात्र हुन्छ।
• कुमार अवस्था (६-१२ डिग्री): ग्रह सिक्दै गरेको अवस्थामा हुन्छ, फल ५०% हुन्छ।
• युवा अवस्था (१२-१८ डिग्री): ग्रह पूर्ण बलवान हुन्छ, फल १००% हुन्छ। बृहस्पति युवा अवस्थामा हुँदा जातकले जीवनमा ठूलो प्रगति गर्छ।
• वृद्ध अवस्था (१८-२४ डिग्री): अनुभव हुन्छ तर ऊर्जा कम, फल २०% हुन्छ।
• मृत अवस्था (२४-३० डिग्री): ग्रहले फल दिन सक्दैन।

४. १२ भावमा बृहस्पति र सूर्यको युति (Surya-Guru Yoga) को विस्तृत फलादेश

तपाईंको जिज्ञासाअनुसार, “सबै १२ भावलाई सूर्य राखेर” विश्लेषण गर्दा, हामी यहाँ सूर्य (आत्मा/राजा) र बृहस्पति (जीव/मन्त्री) को युति वा सम्बन्धलाई १२ वटै भावमा केलाउनेछौं। नेपाली ज्योतिषमा यसलाई ‘जीवात्मा योग’ वा ‘राजलक्षण योग’ भनिन्छ। सूर्यले शक्ति दिन्छ भने बृहस्पतिले त्यसलाई सही दिशा दिन्छ।

४.१ प्रथम भाव (लग्न) मा सूर्य-बृहस्पति

• स्वरूप: लग्नमा सूर्य र बृहस्पतिको युति हुनु भनेको राजा र राजगुरु एकै आसनमा बस्नु सरह हो। जातकको व्यक्तित्व अत्यन्त प्रभावशाली, तेजस्वी र गम्भीर हुन्छ।
• फल: यस्तो व्यक्ति जन्मजात नेतृत्वकर्ता हुन्छ। नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा, यस्ता व्यक्तिहरू उच्च प्रशासक, सेनापति वा मठाधीश बन्न सक्छन्। सूर्यको तेजले अनुहारमा चमक ल्याउँछ भने बृहस्पतिको ज्ञानले वाणीमा संयमता ल्याउँछ।
• स्वास्थ्य: पित्त र कफको मिश्रणले शरीर बलियो हुन्छ तर मोटोपन र रक्तचापको समस्या हुन सक्छ।
• विशेष: यदि यो युति मेष, सिंह वा धनु राशिमा भएमा जातकले राष्ट्रिय स्तरको कीर्ति कमाउँछ 9।

४.२ द्वितीय भाव (धन भाव) मा सूर्य-बृहस्पति

• वाणी र धन: सूर्य र बृहस्पति धन भावमा हुँदा जातकको बोलीमा ‘आदेश’ र ‘उपदेश’ दुवै हुन्छ। यस्ता व्यक्तिले बोलेका कुरा अक्सर पूरा हुन्छन् (वाक्सिद्धि)।
• आर्थिक: पैतृक सम्पत्ति र सरकारी स्रोतबाट धन लाभ हुन्छ। नेपालमा सरकारी ठेक्कापट्टा, सुनचाँदी व्यवसाय वा बैंकको उच्च ओहोदामा यस्ता व्यक्ति सफल हुन्छन्।
• कुटुम्ब: परिवारमा यी व्यक्तिको निर्णय अन्तिम हुन्छ। कसैले पनि यिनको विरोध गर्न सक्दैनन् 12।

४.३ तृतीय भाव (पराक्रम भाव) मा सूर्य-बृहस्पति

• लेखन र यश: तेस्रो भावमा यो युतिले जातकलाई प्रसिद्ध लेखक वा प्रकाशक बनाउँछ। सूर्यले साहस दिन्छ भने बृहस्पतिले विवेक। तसर्थ, यस्ता व्यक्तिले विचार र कलमको माध्यमबाट क्रान्ति ल्याउन सक्छन्।
• सम्बन्ध: दाजुभाइ तथा मित्रहरू उच्च पदस्थ हुन्छन्। छिमेकीहरूमाझ यिनको ठूलो इज्जत हुन्छ।
• यात्रा: धार्मिक र सरकारी कामकाजका लागि धेरै यात्रा हुन्छ।

४.४ चतुर्थ भाव (सुख भाव) मा सूर्य-बृहस्पति

• राजकीय सुख: चौथो भावमा सूर्य र बृहस्पति हुनु भनेको ‘घरमा राजदरबार’ हुनु जस्तै हो। जातकले ठूलो घर, वाहन र उच्च स्तरीय जीवनशैली प्राप्त गर्छ।
• माता र भूमि: आमाको व्यक्तित्व कडा तर ज्ञानी हुन्छ। जग्गा-जमिन र घरजग्गा कारोबार (Real Estate) बाट विशेष लाभ मिल्छ। नेपालको सन्दर्भमा, तराई वा काठमाडौं उपत्यका जस्तो उर्वर भूमिमा यिनको सम्पत्ति हुन सक्छ।
• हृदय: मन पवित्र र परोपकारी हुन्छ।

४.५ पञ्चम भाव (विद्या/सन्तान भाव) मा सूर्य-बृहस्पति

• अद्भूत बुद्धि: यो स्थानमा सूर्य र बृहस्पतिको युतिले जातकलाई ‘मेधावी’ बनाउँछ। मन्त्र सिद्धि र योजना तर्जुमा गर्नमा यिनीहरू निपुण हुन्छन्।
• सन्तान: पुत्र लाभको प्रबल योग बन्छ। सन्तान पनि तेजस्वी र कुलदीपक हुन्छन्।
• पद: मन्त्री, सल्लाहकार, योजना आयोगका सदस्य वा विश्वविद्यालयका उपकुलपति जस्ता पदमा पुग्न यो योग सहायक हुन्छ 12।

४.६ छैटौं भाव (शत्रु/रोग भाव) मा सूर्य-बृहस्पति

• शत्रुहन्ता: यहाँ सूर्यले शत्रुलाई दबाउँछ भने बृहस्पतिले शत्रुतालाई मित्रतामा बदल्छ। त्यसैले, यस्ता जातका शत्रुहरू कि त भाग्छन् कि त शरण पर्छन्।
• सेवा: चिकित्सा, कानून र समाज सेवाका लागि यो उत्कृष्ट योग हो। सरकारी सेवामा प्रतिस्पर्धाबाट छानिएर उच्च पदमा पुग्छन्।
• स्वास्थ्य: पाचन प्रणाली र आँखासम्बन्धी समस्या आउन सक्छ।

४.७ सप्तम भाव (कलत्र भाव) मा सूर्य-बृहस्पति

• विवाह र पद: जीवनसाथी उच्च कुलको, धनी र प्रभावशाली हुन्छ। विवाहपछि जातकको भाग्य चम्किन्छ।
• सार्वजनिक जीवन: कुूटनीति र राजनीतिमा यो योग फलदायी हुन्छ। तर, सूर्यको तापले गर्दा दाम्पत्य जीवनमा कहिलेकाहीँ ‘अहङ्कारको टकराव’ (Ego Clash) हुन सक्छ। बृहस्पतिले सम्बन्धलाई जोगाइराख्छ।
• साझेदारी: सरकारी स्तरका साझेदारीहरू फाप्छन् 12।

४.८ अष्टम भाव (आयु भाव) मा सूर्य-बृहस्पति

• गुह्य ज्ञान: यो युतिले जातकलाई अनुसन्धानकर्ता, वैज्ञानिक वा तान्त्रिक बनाउँछ। नेपालका पुराना धामी-झाँक्री वा तन्त्र साधकहरूको कुण्डलीमा यो योग पाइन्छ।
• पैतृक धन: बीमा, बकस वा वसीयतबाट अचानक धन प्राप्त हुन्छ।
• आयु: दीर्घायु हुन्छ, तर जीवनमा एकपटक ठूलो सरकारी झमेला वा अपयशको सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ।

४.९ नवम भाव (भाग्य भाव) मा सूर्य-बृहस्पति

• भाग्योदय: यो सर्वश्रेष्ठ स्थिति हो। सूर्य (पिता/धर्म) र बृहस्पति (गुरु) दुवै भाग्य भावमा हुँदा जातक ‘धर्मात्मा’ र ‘भाग्यमानी’ हुन्छ।
• पिता र गुरु: पिता र गुरुको पूर्ण आशीर्वाद रहन्छ। जातकले बुबाको नाम र कामलाई धेरै माथि पुर्‍याउँछ।
• तीर्थयात्रा: जीवनभर तीर्थयात्रा र धर्मकर्ममा रुचि रहन्छ। मन्दिर वा विद्यालय स्थापना गर्ने योग बन्छ 12।

४.१० दशम भाव (कर्म भाव) मा सूर्य-बृहस्पति

• कुलदीपक योग: दशम भावमा सूर्य ‘दिग्बली’ हुन्छ। त्यसमाथि बृहस्पतिको साथ मिल्दा जातक राज्यको सर्वोच्च पद (राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, सेनाध्यक्ष) सम्म पुग्न सक्छ।
• कीर्ति: जातकको कामले समाजमा युगान्तकारी परिवर्तन ल्याउँछ। शासन प्रशासनमा यिनको आदेश कानुन सरह मानिन्छ।
• सफलता: विना विघ्नबाधा करियरमा उन्नति हुन्छ 12।

४.११ एकादश भाव (लाभ भाव) मा सूर्य-बृहस्पति

• महाधनी: एकादश भावमा सूर्य र बृहस्पतिले ‘कुबेर योग’ बनाउँछन्। जातकले नीतिगत र सरकारी क्षेत्रबाट असीमित धन कमाउँछ।
• सम्पर्क: समाजका लब्धप्रतिष्ठित व्यक्तिहरूसँग उठबस हुन्छ। ठूला दाजुहरूबाट सहयोग मिल्छ।
• इच्छापूर्ति: मनमा चिताएको कुरा सजिलै पूरा हुन्छ 12।

४.१२ द्वादश भाव (व्यय भाव) मा सूर्य-बृहस्पति

• मोक्ष र त्याग: यो योगले जातकलाई अन्तर्मुखी र आध्यात्मिक बनाउँछ। जीवनको उत्तरार्धमा सबै कुरा त्यागेर आश्रममा बस्ने वा सन्न्यास लिने सम्भावना हुन्छ।
• विदेश: सरकारी मिसनमा राजदूत वा प्रतिनिधि भएर विदेश बस्ने योग बन्छ।
• खर्च: धर्मकर्म र परोपकारमा ठूलो धनराशी खर्च हुन्छ। आँखा र निद्रासम्बन्धी समस्या हुन सक्छ 12।

५. बृहस्पति र अन्य ग्रहहरूको युति (विस्तृत योग फल)

बृहस्पतिसँग अन्य ग्रहहरूको संयोग हुँदा कस्तो रासायनिक परिवर्तन (Alchemical Change) हुन्छ, त्यसको नेपाली ज्योतिषीय विश्लेषण यहाँ प्रस्तुत छ।

५.१ बृहस्पति र चन्द्रमा: गजकेशरी योग

• योग निर्माण: जब चन्द्रमा र बृहस्पति एकै राशिमा हुन्छन् वा एकअर्काबाट केन्द्र (१, ४, ७, १०) मा हुन्छन्।
• फल: ‘गज’ (हात्ती) र ‘केशरी’ (सिंह) को जस्तो शक्ति। जातकले समाजमा अभिभावकको भूमिका निर्वाह गर्छ। धन, यश र कीर्ति स्वतः आउँछ।
• नेपाली सन्दर्भ: नेपालका राजाहरू र ठूला व्यापारीहरूको कुण्डलीमा यो योग प्रशस्त पाइन्छ। यसले जातकलाई कहिल्यै गरिब हुन दिँदैन। मन स्थिर र शान्त रहन्छ 11।

५.२ बृहस्पति र मंगल: पारिजात योग / गुरु-मंगल योग

• योग निर्माण: मन्त्री (बृहस्पति) र सेनापति (मंगल) को मिलन।
• फल: ज्ञानलाई जब ऊर्जा (Energy) को साथ मिल्छ, तब जातक अजेय हुन्छ। यस्ता व्यक्तिहरू प्रशासन, पुलिस, सेना वा इन्जिनियरिङ क्षेत्रमा सफल हुन्छन्।
• विशेषता: यिनीहरू अन्याय सहदैनन्। धर्म रक्षाका लागि हतियार उठाउन पनि पछि पर्दैनन्। तार्किक क्षमता र साहसको अद्भुत सङ्गम हुन्छ 25।

५.३ बृहस्पति र बुध: वणिक योग / शारदा योग

• योग निर्माण: बुद्धि (बुध) र विवेक (बृहस्पति) को मिलन।
• फल: यो योग वाणी र व्यापारका लागि उत्कृष्ट छ। जातक सफल वकिल, चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट, पत्रकार वा लेखक बन्छ।
• नेपाली सन्दर्भ: नेपालको साहित्यिक क्षेत्रमा योगदान पुर्‍याउने धेरै स्रष्टाहरूको कुण्डलीमा यो योग पाइन्छ। यिनीहरू बोल्दा शब्द चयन अत्यन्त नपे-तुलेको हुन्छ 29।

५.४ बृहस्पति र शुक्र: द्विगुरु योग

• योग निर्माण: देवगुरु र दैत्यगुरुको मिलन।
• फल: जातकमा शास्त्र र शस्त्र, धर्म र कला, त्याग र भोग दुवैको सन्तुलन हुन्छ। यस्ता व्यक्ति अत्यन्त धनी र कलापारखी हुन्छन्।
• चुनौती: दुई फरक विचारधाराका गुरुहरू एकै ठाउँमा हुँदा कहिलेकाहीँ निर्णय लिन गाह्रो हुन्छ (Decision Paralysis)। वैवाहिक जीवनमा बाहिरी चमकधमक भए पनि आन्तरिक असन्तुष्टि हुन सक्छ 24।

५.५ बृहस्पति र शनि: धर्म-कर्माधिपति योग / ब्रह्म योग

• योग निर्माण: ज्ञान (बृहस्पति) र कर्म (शनि) को मिलन।
• फल: यो योगले जातकलाई ‘न्यायमूर्ति’ बनाउँछ। कानून व्यवसायी, न्यायाधीश वा गाउँका मुखिया (पञ्चभलादमी) मा यो योग पाइन्छ।
• स्वभाव: जातक परम्परावादी, धैर्यवान र गम्भीर हुन्छ। जीवनमा सफलता ढिलो तर दिगो हुन्छ। यिनीहरूले सुरु गरेको काम बीचमा छोड्दैनन् 24।

५.६ बृहस्पति र राहु: गुरु-चाण्डाल योग

• योग निर्माण: सात्विक ग्रह (बृहस्पति) र तामसिक ग्रह (राहु) को मिलन।
• नकारात्मक फल: यसले जातकको विवेकलाई भ्रमित पार्छ। धर्मको नाममा पाखण्ड गर्ने, गुरुको अपमान गर्ने र अनैतिक मार्गबाट धन कमाउने प्रवृत्ति हुन सक्छ।
• सकारात्मक फल: आधुनिक युगमा यो योगले परम्परा भन्दा बाहिर गएर सोच्ने क्षमता दिन्छ। विदेशी भाषा, कम्प्युटर प्रविधि र विदेशी धर्म-संस्कृतिमा जातकले विशेष दख्खल राख्छ। अनुसन्धानका लागि यो योग राम्रो मानिन्छ 39।

५.७ बृहस्पति र केतु: गणेश योग / ध्वजा योग

• योग निर्माण: ज्ञान (बृहस्पति) र मोक्ष (केतु) को मिलन।
• फल: यो परम आध्यात्मिक योग हो। जातक संसारमा भएर पनि संसारदेखि विरक्त हुन्छ। ‘ध्वजा’ अर्थात् झण्डा जस्तै यिनको कीर्ति टाढा-टाढासम्म फैलिन्छ।
• विशेषता: ज्योतिष, तन्त्र र मन्त्र साधनामा यिनीहरू सिद्धहस्त हुन्छन्। नेपालका धेरै सिद्ध योगीहरूको कुण्डलीमा यो योग पाइन्छ 44।

६. १२ भावमा बृहस्पतिको स्वतन्त्र विस्तृत फल (The Independent Ressqwwr see sults)

यहाँ सूर्यलाई साक्षी नराखी केवल बृहस्पतिको स्वतन्त्र स्थितिलाई मात्र केलाइएको छ।

9

७. नेपाली भूमि, मन्दिर र बृहस्पति

नेपाल एक तपोभूमि हो जहाँ ग्रहहरूको शान्ति र ऊर्जा प्राप्तिका लागि विशिष्ट स्थानहरू छन्। बृहस्पति ग्रहलाई अनुकूल बनाउन वा यसको दोष निवारण गर्न नेपाली भूमिमा निम्न तीर्थस्थलहरू र परम्पराहरू महत्त्वपूर्ण छन्:

७.१ प्रमुख तीर्थस्थलहरू

1. पशुपतिनाथ (काठमाडौं): पशुपतिनाथलाई ‘ईशान’ (उत्तर-पूर्व दिशाको स्वामी) मानिन्छ। वास्तुशास्त्रमा ईशान कोणको स्वामी बृहस्पति हो। तसर्थ, पशुपतिनाथको दर्शनले बृहस्पतिको अशुभ प्रभाव नष्ट हुन्छ। यहाँको ‘उन्मत्त भैरव’ र पञ्चमुखी शिवलिङ्गको दर्शन विशेष फलदायी छ 54।
2. चाँगुनारायण (भक्तपुर): बृहस्पति ग्रहको अधिपति देवता भगवान विष्णु हुनुहुन्छ। नेपालको सबैभन्दा पुरानो मन्दिर चाँगुनारायणमा गरिने पूजा र दर्शनले बृहस्पतिलाई बलियो बनाउँछ 56।
3. बराह क्षेत्र (सुनसरी): कोशी नदीको किनारमा अवस्थित यो विष्णु तीर्थमा पितृ कार्य र ग्रह शान्ति गर्दा ‘पितृ दोष’ र ‘गुरु चाण्डाल दोष’ शान्त हुन्छ। यहाँको माटो र जलमा विशेष ऊर्जा भएको विश्वास गरिन्छ 57।
4. स्वर्गद्वारी (प्युठान): गाई (गोमाता) को सेवाले बृहस्पति प्रसन्न हुन्छन्। स्वर्गद्वारी आश्रममा हजारौं गाईहरूको संरक्षण गरिएको छ। यहाँ गएर गाईको सेवा गर्नाले र हवन कुण्डको दर्शन गर्नाले बृहस्पतिको कृपा प्राप्त हुन्छ 58।
5. बंगलामुखी (पाटन): बृहस्पति ग्रहको रङ्ग पहेँलो हो। तान्त्रिक ज्योतिषमा बगलामुखी देवीलाई बृहस्पतिको उग्र रूपको शान्तिका लागि पूजा गरिन्छ। बिहीबार यहाँ पहेँलो वस्त्र र बेसार चढाउने नेपाली चलन छ।

७.२ नेपाली परम्परा र चाडपर्व

• गुरु पूर्णिमा: आषाढ शुक्ल पूर्णिमाका दिन नेपालमा गुरु पूर्णिमा मनाइन्छ। यो दिन आफ्नो दीक्षा गुरु, शिक्षा गुरु र मातापितालाई सम्मान गर्ने परम्परा छ, जुन साक्षात् बृहस्पतिको पूजा हो।
• जनै पूर्णिमा: ऋषि तर्पणी र जनै फेर्ने कार्यले बृहस्पतिको ऊर्जा (ब्रह्मतेज) लाई नवीकरण गर्छ।
• स्वस्थानी व्रत: पौष-माघ महिनामा गरिने यो व्रतमा भगवान शिव र विष्णुको कथा वाचन गरिन्छ, जसले घरमा बृहस्पतिको शुभ प्रभाव पार्छ।

८. बृहस्पतिको शान्ति र वैदिक उपायहरू (विशुद्ध नेपाली विधि)

यदि कुण्डलीमा बृहस्पति कमजोर छ, नीच (मकर राशिमा) छ, वा पाप ग्रहसँग पीडित छ भने, नेपाली ज्योतिष परम्पराअनुसार निम्न उपायहरू गर्न सकिन्छ 3:

८.१ रत्न र धातु

• रत्न: पुष्पराज (Yellow Sapphire) । यसलाई ‘गुरु रत्न’ भनिन्छ। ५ क्यारेट भन्दा माथिको पुष्पराजलाई सुनको औंठीमा जडेर बिहीबारको दिन तर्जनी (Index) औंलामा धारण गर्नुपर्छ।
• उपरत्न: यदि पुष्पराज महँगो भएमा ‘सुनैला’ (Citrine) वा ‘टोपाज’ धारण गर्न सकिन्छ।
• धातु: सुन (Gold) । शरीरमा सुनका गहना लगाउनाले बृहस्पतिको ऊर्जा बढ्छ।

८.२ वनस्पति र जडीबुटी

• केराको जरा: पुष्पराज किन्न नसक्नेहरूका लागि केराको जरा (Banana Root) लाई पहेँलो धागोमा बेरेर पाखुरा वा घाँटीमा बाँध्नाले पनि उस्तै फल मिल्छ।
• पिपल र दतिवन: हरेक बिहीबार पिपलमा पानी चढाउने र दतिवनको प्रयोग गर्ने।

८.३ मन्त्र र पाठ

• वैदिक मन्त्र: ॐ बृहस्पतये नमः। (दैनिक १०८ पटक)
• तान्त्रिक मन्त्र: ॐ ग्रां ग्रीं ग्रौं सः गुरवे नमः।
• स्तोत्र: श्री स्कन्दपुराणोक्त बृहस्पति स्तोत्र (माथि उल्लेखित) को नित्य पाठ गर्ने।
• विष्णु सहस्त्रनाम: बिहीबार विष्णु सहस्त्रनामको पाठ गर्नाले अद्भूत लाभ मिल्छ 2।

८.४ व्यावहारिक उपाय

• दान: पहेँलो वस्तुहरू (बेसार, केरा, सुन्तला, चनाको दाल, पहेँलो कपडा) ब्राह्मण वा मन्दिरमा दान गर्ने।
• सम्मान: वृद्धवृद्धा, शिक्षक र ब्राह्मणहरूको सम्मान गर्ने। उनीहरूको चित्त दुखाउनु हुँदैन।
• भोजन: बिहीबार नुन कम खाने र बेसनबाट बनेको परिकार खाने।

९. उपसंहार

नेपाली ज्योतिषशास्त्र, नेपाली माटो र यहाँको मौलिक संस्कृतिमा बृहस्पति ग्रहको स्थान सर्वोच्च छ। यो केवल एक ग्रह मात्र नभएर ‘संस्कार’ र ‘सभ्यता’ को द्योतक हो। जसको कुण्डलीमा बृहस्पति बलवान हुन्छ, उसले जीवनमा धन मात्र होइन, मान, सम्मान र आत्मिक शान्ति पनि प्राप्त गर्छ।

नेपालको भौगोलिक अवस्थिति (अक्षांश/देशान्तर) र यहाँको आध्यात्मिक वातावरणले बृहस्पतिको साधनाका लागि उर्वर भूमि प्रदान गरेको छ। पशुपतिनाथको छत्रछायाँ र हिमालको काखमा बसेर गरिएको ग्रह शान्तिले छिटो फल दिन्छ भन्ने मान्यता छ। तसर्थ, हामीले आफ्नो जीवनलाई सुखी र समृद्ध बनाउन देवगुरु बृहस्पतिको शरणमा पर्नु र सात्विक जीवनशैली अपनाउनु नै ज्योतिषशास्त्रको मूल सार हो।

।। इति श्री देवगुरु बृहस्पति अनुसन्धान प्रतिवेदनम् ।।

।। शुभम् ।।